प्रस्तावना
नाशिकच्या इतिहासात चौदावे ते सोळावे शतक हा राजकीय बदलांचा महत्त्वाचा काळ होता. देवगिरीच्या यादवांची सत्ता संपुष्टात आल्यानंतर उत्तर भारतातील दिल्ली सल्तनतीचा दख्खनवरील प्रभाव वाढला. त्यानंतर दख्खनमध्ये बहामनी सल्तनतीचा उदय झाला आणि पुढे तिच्या विघटनातून अनेक स्वतंत्र सल्तनती निर्माण झाल्या. या सत्तांमधील संघर्ष, लष्करी मोहिमा आणि प्रशासकीय बदल यांचा परिणाम आजच्या महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर झाला.
नाशिकचा प्रदेश या काळात केवळ राजकीय संघर्षांचे क्षेत्र नव्हता. गोदावरी खोरे, शेतीप्रधान गावे, धार्मिक स्थळे, स्थानिक बाजारपेठा आणि उत्तर-दक्षिण दिशांना जोडणारे मार्ग यांमुळे त्याला आर्थिक व भौगोलिक महत्त्व होते. नाशिकच्या आसपासचे किल्ले आणि डोंगराळ प्रदेशही लष्करी हालचालींच्या दृष्टीने उपयोगी ठरू शकत होते.
या काळाचा इतिहास लिहिताना एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे: दख्खनमधील एखाद्या मोठ्या सल्तनतीचा प्रभाव एखाद्या प्रदेशावर होता, याचा अर्थ त्या प्रदेशातील प्रत्येक गावावर तिचे थेट व समान नियंत्रण होते, असा होत नाही. प्रत्यक्ष कारभारात स्थानिक सरदार, जमीनधारक, गावप्रमुख आणि इतर मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची असू शकत होती. नाशिकमधील सर्व गावांच्या राजकीय स्थितीची वर्षानुवर्षे नोंद उपलब्ध नसल्यामुळे काही तपशीलांविषयी सावधपणे निष्कर्ष काढावे लागतात.
या भागात यादव सत्तेनंतरची परिस्थिती, दिल्ली सल्तनतीचा दख्खनवरील प्रभाव, बहामनी राज्याचा उदय, त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनती, नाशिकमधील सामाजिक व आर्थिक जीवन आणि या काळाचा ऐतिहासिक वारसा यांचा आढावा घेण्यात येत आहे.
यादव सत्तेनंतरची परिस्थिती
देवगिरीच्या यादवांची सत्ता चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीस संपुष्टात आली. यादव राजसत्तेच्या ऱ्हासानंतर देवगिरी दिल्ली सल्तनतीच्या नियंत्रणाखाली आले. उत्तर भारतातील सुलतानांना दख्खनमधील विस्तृत प्रदेशावर सत्ता प्रस्थापित करण्यासाठी लष्करी मोहिमांबरोबरच महसूलव्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताधीशांशी संबंध राखण्याची गरज होती.
यादवांच्या आधीच्या काळात नाशिक परिसराचा संबंध देवगिरीच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडलेला होता. यादव सत्ता संपल्यानंतर या प्रदेशातील राजकीय निष्ठा, महसूल गोळा करण्याची पद्धत आणि लष्करी संरक्षणाची व्यवस्था यांत बदल झाले असण्याची शक्यता आहे. मात्र, अशा बदलांचा परिणाम प्रत्येक गावावर एकाच वेळी झाला असे मानता येत नाही.
मध्ययुगीन राज्यव्यवस्थेत मोठ्या राजसत्तेला दूरवरच्या प्रदेशावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी स्थानिक अधिकाऱ्यांची मदत घ्यावी लागत असे. काही स्थानिक सरदारांनी नवीन सत्तेला मान्यता दिली असावी, तर काहींनी आपले अधिकार टिकवून ठेवण्यासाठी राजकीय परिस्थितीनुसार भूमिका बदलली असावी. अशा व्यवस्थेत गावपातळीवरील अनेक व्यवहार पूर्वीच्या परंपरांनुसार चालू राहू शकत होते.
नाशिकसारख्या प्रदेशात शेती हा उपजीविकेचा मुख्य आधार होता. त्यामुळे सत्ताबदल झाला तरी पेरणी, कापणी, पाणीपुरवठा, पशुपालन आणि स्थानिक बाजारपेठा यांचे महत्त्व कायम राहिले. राजकीय अस्थिरतेचा परिणाम करव्यवस्था, सुरक्षा आणि व्यापारावर होऊ शकत होता; परंतु त्याचा नेमका परिणाम समजण्यासाठी स्थानिक पुरावे आवश्यक आहेत.
दिल्ली सल्तनतीचा दख्खनवरील प्रभाव
दिल्ली सल्तनत ही मध्ययुगीन उत्तर भारतातील महत्त्वाची राजसत्ता होती. तिच्या विविध राजवंशांनी दख्खनमध्ये आपला प्रभाव वाढवण्याचा प्रयत्न केला. यादवांच्या पतनानंतर देवगिरीला उत्तरेकडील सत्तेसाठी विशेष महत्त्व प्राप्त झाले, कारण ते दख्खनच्या मध्यवर्ती भागात स्थित होते आणि दक्षिणेकडील प्रदेशांवरील मोहिमांसाठी उपयोगी ठरू शकत होते.
अलाउद्दीन खिलजीच्या देवगिरीवरील स्वारीनंतर यादव राज्याची स्वायत्तता मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. पुढे दिल्ली सल्तनतीच्या सत्ताधाऱ्यांनी दख्खनमधील महसूल आणि लष्करी नियंत्रण मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला. या प्रक्रियेत स्थानिक सत्ताधीशांशी संघर्ष, समझोते आणि अधीनतेचे संबंध निर्माण झाले.
मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात देवगिरीला विशेष महत्त्व मिळाले. त्याने देवगिरीचे नाव दौलताबाद ठेवले आणि दिल्लीहून राजधानी दौलताबादला हलवण्याचा प्रयत्न केला. या निर्णयामागे विस्तृत साम्राज्यावर नियंत्रण ठेवण्याची राजकीय कल्पना होती. मात्र, राजधानी हलवण्याच्या प्रयोगाला अनेक प्रशासकीय आणि व्यावहारिक अडचणी आल्या आणि अखेरीस दिल्लीचे महत्त्व पुन्हा वाढले.
या काळातील सत्ताबदलांचा परिणाम केवळ राजदरबारापुरता मर्यादित नव्हता. महसूल गोळा करणे, लष्करासाठी संसाधने उपलब्ध करणे, किल्ल्यांचे संरक्षण आणि व्यापार मार्गांवर नियंत्रण ठेवणे या बाबी स्थानिक समाजाच्या जीवनाशी संबंधित होत्या. तरीही नाशिकच्या प्रत्येक गावातील दैनंदिन जीवनात कोणते बदल कोणत्या वर्षी झाले, याचे तपशीलवार चित्र उपलब्ध साधनांतून नेहमी मिळत नाही.
बहामनी सल्तनतीचा उदय
चौदाव्या शतकाच्या मध्यात दिल्ली सल्तनतीच्या दख्खनवरील नियंत्रणाला आव्हान मिळाले. इ.स. १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन बहमन शाह याने बहामनी सल्तनतीची स्थापना केली. सुरुवातीला गुलबर्गा हे तिचे प्रमुख केंद्र होते; पुढे राजधानी बीदर येथे हलवण्यात आली.
बहामनी सल्तनत ही दख्खनच्या इतिहासातील महत्त्वाची राजसत्ता होती. तिच्या उदयानंतर दख्खनमधील राजकीय घडामोडींना स्वतंत्र दिशा मिळाली. उत्तर भारतातील दिल्ली सल्तनतीपासून वेगळी राजकीय सत्ता निर्माण झाल्यामुळे स्थानिक सरदार, प्रशासक आणि लष्करी गट यांच्यासाठी नवीन संधी व आव्हाने निर्माण झाली.
बहामनी राज्याची सत्ता आजच्या कर्नाटक, तेलंगणा आणि महाराष्ट्राच्या विविध भागांपर्यंत वेगवेगळ्या काळात विस्तारली. मात्र, त्याच्या सीमा स्थिर नव्हत्या. युद्धे, तह, राजकीय विवाह, स्थानिक बंडे आणि सरदारांची निष्ठा यांमुळे नियंत्रणाच्या सीमा बदलत राहिल्या.
नाशिकचा प्रदेश या व्यापक दख्खनी राजकारणाशी संबंधित होता. देवगिरी-दौलताबादचे सामरिक महत्त्व आणि उत्तर महाराष्ट्राचे भौगोलिक स्थान यांमुळे या भागाकडे विविध सत्तांचे लक्ष असू शकत होते. तथापि, नाशिक शहर किंवा जिल्ह्याचा प्रत्येक भाग संपूर्ण बहामनी काळात थेट बहामनी प्रशासनाखाली होता, असे निश्चितपणे सांगण्यासाठी अधिक विशिष्ट पुरावे आवश्यक आहेत.
बहामनी सल्तनतीच्या स्थापनेमुळे दख्खनमध्ये फारसी भाषेचा दरबारी वापर, नवीन प्रशासकीय पद्धती आणि विविध सांस्कृतिक परंपरांचा परस्पर संपर्क वाढला. स्थानिक मराठी भाषिक समाज आणि दख्खनमधील इतर भाषिक समूह यांच्यातील व्यवहार मात्र आधीपासूनच विविध स्वरूपांत चालू होते.
बागलाण प्रदेश आणि स्थानिक सत्ताधीशांची भूमिका
मध्ययुगीन नाशिकचा इतिहास समजून घेण्यासाठी बागलाण प्रदेशाचा अभ्यास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आजच्या नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील भागात असलेला बागलाण परिसर डोंगराळ भूभाग, किल्ले आणि गुजरातकडे जाणाऱ्या मार्गांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता. या प्रदेशाचा इतिहास केवळ मोठ्या सल्तनतींच्या राजकारणातून समजत नाही; स्थानिक सत्ताधीशांनीही त्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासविषयक नोंदीनुसार, इ.स. १२९७ मध्ये अलाउद्दीन खिलजीच्या काळात त्याचा सेनापती उलुघखान याने बागलाण परिसरात स्वतःला राज्यकर्ता म्हणून घोषित केले. इ.स. १३०६ मध्ये देवगिरीच्या रामदेवाने दिल्लीच्या सत्तेचे मांडलिक म्हणून राहण्यास मान्यता दिली आणि बागलाण प्रदेश आपल्या राज्यात समाविष्ट केला, अशी नोंदही या अधिकृत इतिहासात आहे.
या घटनांवरून बागलाणचा राजकीय दर्जा बदलत्या सत्तासंबंधांवर अवलंबून होता, हे लक्षात येते. एखाद्या मोठ्या राजसत्तेने प्रदेशावर दावा केला तरी स्थानिक सत्ताधीशांचे अधिकार लगेच पूर्णपणे नाहीसे होत नसत. डोंगराळ प्रदेशात स्थानिक सैन्य, किल्ले आणि भूगोलाची माहिती असलेले अधिकारी राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरत.
इ.स. १३४७ मध्ये हा प्रदेश बहामनी साम्राज्याच्या दौलताबाद उपप्रांताच्या अखत्यारीत आल्याची नोंद नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासात आढळते. पुढे इ.स. १३६६ मध्ये बागलाणचा प्रमुख गोविंददेव याने महमद शाह बहामनीविरुद्ध मराठ्यांचे बंड घडवून आणल्याचा उल्लेख आहे.
या घटनेचे महत्त्व असे की, स्थानिक राजकीय शक्ती केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या आज्ञा पाळणाऱ्या निष्क्रिय घटक नव्हत्या. त्या स्वतःची सत्ता, अधिकार आणि हितसंबंध जपण्यासाठी प्रतिकार करू शकत होत्या. अशा बंडांमधून दख्खनमधील सत्तेचे स्वरूप समजते—राज्याचा विस्तार झाला तरी त्यावर नियंत्रण टिकवणे हे स्वतंत्र आव्हान होते.
बागलाणचा डोंगराळ भूभाग संरक्षणासाठी उपयोगी ठरू शकत होता. किल्ल्यांच्या मदतीने स्थानिक सत्ताधीशांना सैनिकी हालचालींवर लक्ष ठेवता येत असे. गुजरात, खानदेश आणि दख्खन यांच्यातील संपर्क मार्गांच्या जवळ असल्यामुळे या प्रदेशाचे सामरिक महत्त्वही होते. मात्र, प्रत्येक किल्ल्याची त्या काळातील भूमिका किंवा कोणत्या वर्षी तो कोणाच्या ताब्यात होता, हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि लिखित पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.
बहामनी सल्तनतीचे विघटन आणि नवीन सत्तांचा उदय
पंधराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात बहामनी सल्तनतीची केंद्रीय सत्ता दुर्बल होत गेली. दरबारातील गटबाजी, सरदारांमधील स्पर्धा आणि प्रादेशिक अधिकाऱ्यांची वाढती स्वायत्तता यांमुळे साम्राज्याचे ऐक्य टिकवणे कठीण झाले.
या प्रक्रियेतून दख्खनमध्ये पाच प्रमुख स्वतंत्र सल्तनती उदयास आल्या:
- अहमदनगरची निजामशाही
- विजापूरची आदिलशाही
- गोवळकोंड्याची कुतुबशाही
- बीदरची बरीदशाही
- वऱ्हाडची इमादशाही
या सत्तांचा उदय एकाच वेळी किंवा एकाच पद्धतीने झाला नाही. विविध सरदारांनी स्वतंत्र सत्ता स्थापन केली आणि त्यानंतर आपापल्या प्रदेशांचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या दरम्यान मैत्री, तह, युद्धे आणि सत्तासंघर्ष चालू होते.
नाशिकच्या इतिहासात या बदलांपैकी अहमदनगरच्या निजामशाहीचा उदय विशेष महत्त्वाचा ठरतो. अहमदनगर हे नाशिकच्या दक्षिणेकडील महत्त्वाचे राजकीय केंद्र होते. त्यामुळे उत्तर महाराष्ट्रातील प्रदेशांवर निजामशाहीचा प्रभाव वेगवेगळ्या काळात वाढला. बागलाण आणि नाशिकच्या आसपासच्या प्रदेशांमध्ये निजामशाही, गुजरातची सत्ता, खानदेशातील सत्ताधीश आणि नंतर मुघल यांच्यात स्पर्धा निर्माण झाली.
या काळात राजकीय सीमांमध्ये सतत बदल होत असल्यामुळे आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा वापरून त्या वेळच्या सत्तेची व्याप्ती ठरवणे चुकीचे ठरेल. आजचा नाशिक जिल्हा हा ऐतिहासिक दृष्ट्या वेगवेगळ्या प्रादेशिक सत्तांच्या प्रभावाखाली असलेल्या भागांनी बनलेला आहे. त्यामुळे जिल्ह्याच्या वेगवेगळ्या भागांचा इतिहास स्वतंत्रपणे पाहणे उपयुक्त ठरते.
निजामशाही आणि नाशिक परिसर
इ.स. १४९० च्या सुमारास मलिक अहमद निजामशाहाने अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना केली. ही सत्ता दख्खनमधील प्रमुख राजकीय शक्तींपैकी एक बनली. निजामशाहीच्या इतिहासात अहमदनगर, जुन्नर, दौलताबाद आणि उत्तर महाराष्ट्राशी संबंधित भागांना विविध काळांत महत्त्व प्राप्त झाले.
नाशिकच्या भौगोलिक स्थानामुळे निजामशाहीला या प्रदेशाशी राजकीय व लष्करी संबंध राखणे आवश्यक होते. पश्चिमेकडील घाटमार्ग, उत्तरेकडील खानदेश आणि गुजरातकडे जाणारे मार्ग यांमुळे हा प्रदेश सामरिक दृष्टीने महत्त्वाचा होता. त्याच वेळी गोदावरी खोऱ्यातील शेती आणि स्थानिक वस्ती यांमुळे महसुलाच्या दृष्टीनेही त्याला महत्त्व होते.
निजामशाहीच्या काळात स्थानिक सरदार, किल्लेदार आणि महसूल अधिकारी यांची भूमिका महत्त्वाची होती. मोठ्या सत्तेला प्रत्येक गावात थेट प्रशासन चालवणे शक्य नसल्यामुळे स्थानिक अधिकाऱ्यांमार्फत कारभार केला जात असे. काही सरदारांना सैनिकी सेवा किंवा प्रशासकीय कामाच्या बदल्यात अधिकार दिले जात असत. मात्र, अशा अधिकारांचे स्वरूप, कालावधी आणि प्रदेशानुसार फरक पडत असे.
नाशिक शहराच्या इतिहासात पुढे मुघल आणि निजामशाही यांच्यातील संघर्ष महत्त्वाचा ठरला. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासानुसार, इ.स. १६१५ मध्ये मुघलांनी निजामशाहीकडून नाशिक शहर ताब्यात घेतले आणि त्याला गुलशनाबाद हे नाव दिले.
या घटनेवरून सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला नाशिक हा मुघल आणि दख्खनी सल्तनतींमधील संघर्षाचा भाग बनला होता, हे स्पष्ट होते. तथापि, नाशिक शहराचा ताबा बदलणे आणि संपूर्ण आजच्या जिल्ह्याचा ताबा बदलणे या वेगळ्या घटना आहेत. बागलाणसारख्या सीमावर्ती भागांची राजकीय स्थिती वेगळी असू शकत होती.
मध्ययुगीन नाशिकमधील समाजजीवन
या काळातील सामान्य लोकांचे जीवन प्रामुख्याने शेती, पशुपालन, कारागिरी आणि स्थानिक व्यापार यांवर अवलंबून होते. राजकीय इतिहासात राजे, सेनापती आणि किल्ले यांचा उल्लेख अधिक आढळतो; परंतु समाजाचा मोठा भाग गावांमध्ये राहत होता आणि त्याचे जीवन ऋतू, पाऊस, पिके, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक बाजारपेठांशी जोडलेले होते.
शेती आणि ग्रामीण जीवन
गोदावरी व तिच्या उपनद्यांच्या खोऱ्यातील जमीन शेतीसाठी महत्त्वाची होती. पावसावर आधारित शेतीबरोबरच स्थानिक जलस्रोतांचा वापर केला जात असावा. धान्यपिके, पशुपालन आणि स्थानिक गरजांसाठी आवश्यक उत्पादन ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची महत्त्वाची अंगे होती.
शेतकऱ्यांना राज्याला महसूल द्यावा लागत असे. युद्धे किंवा सत्तांतरांच्या काळात महसूल वसुलीची पद्धत बदलू शकत होती. काही परिस्थितींमध्ये सैनिकी हालचालींमुळे शेती आणि व्यापाराला अडथळे निर्माण झाले असण्याची शक्यता आहे. मात्र, सर्व गावांचे जीवन सतत युद्धामुळे विस्कळीत झाले होते, असे मानणे योग्य ठरणार नाही.
कारागीर आणि व्यापारी
गावांमध्ये लोहार, सुतार, कुंभार, विणकर आणि इतर कारागीर विविध प्रकारच्या वस्तू तयार करत असत. शेतीसाठी लागणारी अवजारे, घरगुती वापराच्या वस्तू, भांडी, कपडे आणि बांधकामासाठी लागणारे साहित्य यांना स्थानिक मागणी होती.
व्यापारी स्थानिक बाजारपेठा आणि दूरच्या व्यापारी केंद्रांमध्ये वस्तूंची देवाणघेवाण करत असत. नाशिकचा भौगोलिक परिसर दख्खन, खानदेश आणि गुजरात यांच्यातील मार्गांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे व्यापारासाठी त्याला अनुकूल स्थान होते. तरीही मध्ययुगीन नाशिकमधून नेमक्या कोणत्या वस्तू किती प्रमाणात निर्यात होत होत्या, यासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत.
सामाजिक रचना
त्या काळातील समाजात विविध जाती, व्यवसायसमूह, धार्मिक समुदाय आणि स्थानिक सत्ताधीश अस्तित्वात होते. गावांतील सामाजिक संबंधांमध्ये जमीन, व्यवसाय, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक प्रथा यांचा प्रभाव होता. या रचनेत प्रदेशानुसार फरक असू शकत होता.
आजच्या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संकल्पना मध्ययुगीन समाजावर तशाच लागू करता येत नाहीत. त्या काळातील लोकांचे अधिकार, कर्तव्ये आणि सामाजिक स्थान समजून घेण्यासाठी समकालीन शिलालेख, साहित्य आणि गॅझेटिअर्स यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
धार्मिक जीवन आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण
मध्ययुगीन नाशिकमध्ये धार्मिक जीवनाला महत्त्वाचे स्थान होते. गोदावरी नदी, प्राचीन तीर्थपरंपरा आणि आसपासची धार्मिक स्थळे यांमुळे हा प्रदेश हिंदू धार्मिक जीवनाशी जोडलेला होता. त्याच वेळी दख्खनमधील मुस्लिम राजसत्तांच्या विस्तारामुळे इस्लामी धार्मिक आणि सांस्कृतिक संस्थाही विविध शहरांत व प्रशासकीय केंद्रांत विकसित झाल्या.
या काळातील सांस्कृतिक बदल केवळ संघर्षांमधून घडले नाहीत. प्रशासन, व्यापार, सैनिकी सेवा आणि दरबारी व्यवहार यांमधून विविध भाषिक व सांस्कृतिक समूहांचा परस्पर संपर्क वाढला. फारसी ही अनेक दख्खनी सल्तनतींच्या दरबारात आणि प्रशासकीय व्यवहारांत महत्त्वाची भाषा होती. स्थानिक समाजात मराठीचा वापर सुरूच होता. व्यवहारातील भाषा आणि दरबारातील भाषा यांमध्ये फरक असू शकत होता.
नाशिकमध्ये आज दिसणाऱ्या सर्व धार्मिक वास्तू मध्ययुगीन काळातच उभारल्या गेल्या, असे मानता येत नाही. अनेक मंदिरांचे बांधकाम, पुनर्बांधणी आणि विस्तार वेगवेगळ्या शतकांत झाले. त्यामुळे एखाद्या वास्तूचा इतिहास ठरवताना तिची स्थापत्यशैली, शिलालेख, उपलब्ध लिखित नोंदी आणि स्थानिक परंपरा यांची तुलना करावी लागते.
किल्ले, डोंगराळ प्रदेश आणि लष्करी महत्त्व
नाशिक जिल्ह्याचा भौगोलिक परिसर हा त्याच्या मध्ययुगीन इतिहासातील महत्त्वाचा घटक आहे. सह्याद्रीच्या रांगा, डोंगरमाथे, घाटमार्ग आणि उत्तरेकडील बागलाणचा डोंगराळ प्रदेश यांमुळे या भागात संरक्षणासाठी योग्य ठिकाणे होती.
किल्ले हे केवळ युद्धाच्या वेळी आश्रय घेण्याची ठिकाणे नव्हती. ते आसपासच्या प्रदेशावर लक्ष ठेवणे, सैनिकी हालचालींचे नियोजन करणे आणि मार्गांवरील नियंत्रण राखणे यासाठीही उपयोगी होते. एखाद्या किल्ल्याचा ताबा मिळवणे म्हणजे आसपासच्या सर्व गावांवर कायमस्वरूपी नियंत्रण मिळवणे असे मात्र नव्हते.
नाशिकच्या उत्तर भागात गुजरात आणि खानदेशाच्या दिशेने जाणाऱ्या मार्गांचे महत्त्व होते. त्यामुळे बागलाणच्या किल्ल्यांना विविध सत्तांच्या संघर्षांत महत्त्व प्राप्त झाले. या भौगोलिक वास्तवामुळे नाशिक प्रदेशाचा इतिहास हा केवळ शहराच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही; त्यात ग्रामीण भाग, डोंगराळ पट्टा, व्यापारी मार्ग आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे यांचाही समावेश होतो.
या काळाच्या अभ्यासासाठी ऐतिहासिक साधने
मध्ययुगीन नाशिकचा इतिहास समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या साधनांचा उपयोग होतो.
- शिलालेख आणि ताम्रपट: राजकीय अधिकार, धार्मिक अनुदाने, व्यक्तींची पदे आणि स्थानिक सत्तासंबंध यांची माहिती मिळू शकते.
- सरकारी गॅझेटिअर्स: प्रदेशाचा राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजण्यासाठी उपयुक्त ठरतात. नाशिक जिल्ह्याचा गॅझेटिअर हा या संदर्भातील महत्त्वाचा स्रोत आहे.
- समकालीन व नंतरचे ऐतिहासिक वृत्तांत: सल्तनतींच्या मोहिमा, राजकीय संघर्ष आणि सत्तांतरांविषयी माहिती देतात; मात्र लेखकाचा दृष्टिकोन लक्षात घेऊन त्यांचे मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे.
- पुरातत्त्वीय अवशेष आणि किल्ले: संरक्षणव्यवस्था, स्थापत्य आणि वस्तीच्या इतिहासाविषयी माहिती देतात.
- स्थानिक परंपरा: काही ऐतिहासिक घटनांच्या स्मृती जतन करतात; परंतु त्यांची पडताळणी लिखित आणि पुरातत्त्वीय पुराव्यांच्या आधारे करणे महत्त्वाचे आहे.
इतिहासाच्या अभ्यासात एकाच स्रोतावर अवलंबून राहण्याऐवजी विविध साधनांची तुलना करणे अधिक विश्वासार्ह ठरते. विशेषतः मध्ययुगीन नाशिकच्या बाबतीत मोठ्या राजसत्तांची माहिती उपलब्ध असली तरी प्रत्येक गावाचा स्वतंत्र इतिहास तितक्याच तपशीलाने नोंदवलेला नाही.
निष्कर्ष
दिल्ली सल्तनतीपासून बहामनी सल्तनत आणि पुढे निजामशाहीपर्यंतचा काळ नाशिकच्या इतिहासातील राजकीय संक्रमणाचा महत्त्वाचा टप्पा होता. यादव सत्तेच्या पतनानंतर देवगिरीचे महत्त्व कायम राहिले; परंतु दख्खनवरील नियंत्रणासाठी विविध सत्तांमध्ये संघर्ष सुरू झाला. बहामनी सल्तनतीच्या उदयानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली आणि तिच्या विघटनातून निजामशाहीसारख्या नवीन सत्तांचा उदय झाला.
या बदलांमध्ये बागलाणसारख्या सीमावर्ती प्रदेशांची भूमिका महत्त्वाची होती. स्थानिक सत्ताधीशांनी स्वतःचे अधिकार टिकवण्यासाठी कधी मोठ्या राजसत्तांशी सहकार्य केले, तर कधी प्रतिकार केला. शेती, स्थानिक व्यापार, धार्मिक परंपरा आणि ग्रामीण समाजजीवन या सर्वांवर या राजकीय परिस्थितीचा कमी-अधिक परिणाम झाला.
सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीस नाशिक शहर मुघल आणि निजामशाही यांच्यातील संघर्षाच्या केंद्रांपैकी एक बनले. इ.स. १६१५ मध्ये मुघलांनी नाशिक शहर ताब्यात घेतल्याची आणि त्याला गुलशनाबाद हे नाव दिल्याची नोंद महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हा इतिहासात आहे.
या घटनेने पुढील मुघलकालीन इतिहासाची पार्श्वभूमी तयार केली. पुढील काळात शाहाजी राजे भोसले, छत्रपती शिवाजी महाराज, मुघल सम्राट आणि मराठा सत्तांमधील संघर्षांमुळे नाशिक प्रदेशाचे राजकीय महत्त्व पुन्हा बदलले.