यादवकाल, देवगिरीचे साम्राज्य आणि मध्ययुगीन नाशिकचा इतिहास

प्रस्तावना

महाराष्ट्राच्या इतिहासात यादव राजवटीला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. साधारणपणे इ.स. बाराव्या शतकापासून चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत देवगिरीच्या यादवांनी दख्खनच्या मोठ्या भागावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. देवगिरी हे त्यांचे प्रमुख राजकीय केंद्र होते. आजचे दौलताबाद म्हणून ओळखले जाणारे हे ठिकाण छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात आहे. देवगिरीच्या यादवांचा इतिहास समजून घेताना नाशिकचा इतिहासही महत्त्वाचा ठरतो, कारण नाशिक आणि गोदावरी खोरे हे देवगिरीच्या राजकीय, आर्थिक, धार्मिक आणि व्यापारी प्रभावाच्या क्षेत्राशी संबंधित होते.

या काळात नाशिक परिसराचे महत्त्व केवळ राजकीय दृष्टीने नव्हे, तर शेती, व्यापार, धार्मिक स्थळे, संस्कृत आणि मराठी भाषेचा विकास, तसेच स्थानिक समाजजीवन या दृष्टीनेही वाढले. तथापि, यादव साम्राज्याचा प्रभाव आणि आजच्या नाशिक जिल्ह्याच्या प्रत्येक भागावर असलेले प्रत्यक्ष प्रशासकीय नियंत्रण या दोन गोष्टी वेगळ्या समजणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन नाशिकविषयीची माहिती विविध शिलालेख, ताम्रपट, साहित्यिक उल्लेख, मंदिरपरंपरा आणि नंतरच्या ऐतिहासिक साधनांच्या आधारे समजून घ्यावी लागते.

या भागात यादव राजवटीचा उदय, देवगिरीचे महत्त्व, नाशिक परिसराशी असलेले संबंध, त्या काळातील अर्थव्यवस्था, धर्म, समाजजीवन आणि यादव सत्तेच्या ऱ्हासानंतर झालेल्या राजकीय बदलांचा आढावा घेण्यात येत आहे.

यादव घराण्याचा उदय

यादवांना अनेक ऐतिहासिक साधनांमध्ये सेऊण यादव किंवा देवगिरीचे यादव असे संबोधले जाते. त्यांच्या राजवंशाची सुरुवात देवगिरी येथे अचानक झालेली नव्हती. सुरुवातीच्या काळात ते दख्खनमधील मोठ्या राजसत्तांच्या अधीन असलेले स्थानिक सत्ताधीश होते. कालांतराने त्यांनी आपली राजकीय आणि लष्करी ताकद वाढवली आणि स्वतंत्र साम्राज्य उभे केले.

यादवांच्या इतिहासात सेऊणचंद्र या आरंभीच्या राजाचे नाव महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या नावावरून त्यांच्या राज्याला सेऊणदेश असे नाव पडल्याचे मानले जाते. सेऊणदेशाची व्याप्ती काळानुसार बदलत गेली; त्यात आजच्या महाराष्ट्रातील काही भागांचा समावेश होता. नाशिक परिसराचा भौगोलिक आणि आर्थिक संबंध या व्यापक प्रदेशाशी होता.

प्रारंभी यादवांना राष्ट्रकूट आणि नंतर कल्याणीच्या चालुक्यांसारख्या प्रभावशाली राजसत्तांशी संबंध ठेवावे लागले. त्या काळात स्थानिक राजघराण्यांना स्वतंत्र सत्ता निर्माण करण्यासाठी लष्करी सामर्थ्याबरोबरच राजकीय मैत्री, महसूलव्यवस्था आणि प्रादेशिक सरदारांचे सहकार्य आवश्यक होते. यादवांनी या सर्व बाबींचा उपयोग करून आपली सत्ता वाढवली.

यादवांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे बाराव्या शतकात त्यांनी अधिक स्वतंत्र भूमिका स्वीकारणे. भिल्लम पाचवा या राजाच्या काळात यादवांची सत्ता विशेष बळकट झाली. त्याने देवगिरीला आपल्या राजसत्तेचे प्रमुख केंद्र बनवले, असे इतिहासात मानले जाते. देवगिरीचे स्थान भौगोलिकदृष्ट्या सुरक्षित आणि राजकीयदृष्ट्या सोयीचे होते. डोंगरावरील किल्ला, आसपासचे पठारी प्रदेश आणि विविध दिशांना जाणारे मार्ग यांमुळे त्याला संरक्षणात्मक महत्त्व प्राप्त झाले.

देवगिरी : यादव सत्तेचे केंद्र

देवगिरीचा किल्ला हा मध्ययुगीन दख्खनमधील सर्वांत महत्त्वाच्या दुर्गांपैकी एक होता. त्याचे आजचे नाव दौलताबाद आहे. नैसर्गिक उंची, खडकाळ रचना, संरक्षणासाठी केलेली तटबंदी आणि किल्ल्यापर्यंत पोहोचण्याच्या अवघड मार्गांमुळे देवगिरीला लष्करी सामर्थ्य प्राप्त झाले होते.

देवगिरीचे महत्त्व केवळ युद्धाच्या दृष्टीने नव्हते. ते यादवांच्या राजकीय प्रशासनाचे, दरबाराचे आणि आर्थिक व्यवहारांचे केंद्र होते. राजसत्तेला महसूल गोळा करणे, लष्कर सांभाळणे, प्रादेशिक सरदारांशी संबंध ठेवणे आणि व्यापारमार्गांचे संरक्षण करणे यांसाठी अशा मजबूत राजधानीची गरज होती.

नाशिकचा प्रदेश देवगिरीच्या तुलनेने पश्चिमेकडे असून गोदावरी खोऱ्याचा महत्त्वाचा भाग आहे. देवगिरी आणि नाशिक यांच्यातील भौगोलिक संबंधांमुळे या परिसराचे कृषी उत्पादन, व्यापारी मार्ग आणि धार्मिक केंद्रे व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडली गेली होती. मात्र, देवगिरीच्या यादवांनी नाशिकमधील प्रत्येक गावावर किंवा किल्ल्यावर एकाच वेळी आणि समान पद्धतीने थेट नियंत्रण ठेवले होते, असा निष्कर्ष पुराव्याशिवाय काढता येत नाही.

त्या काळात मोठ्या राजसत्तेच्या अंतर्गत अनेक स्थानिक अधिकारी, सरदार, जमीनधारक आणि धार्मिक संस्थांचे प्रतिनिधी कार्यरत असत. राजसत्तेचा प्रभाव महसूल, लष्करी मदत, जमिनींचे अनुदान आणि राजकीय निष्ठा अशा विविध माध्यमांतून व्यक्त होत असे.

नाशिक परिसरातील यादवांची उपस्थिती : चांदोर, सिन्नर आणि अंजनेरी

नाशिकच्या इतिहासासाठी यादवकाल विशेष महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासविषयक माहितीनुसार, यादव घराण्याच्या आरंभीच्या इतिहासाचा संबंध नाशिक जिल्ह्यातील चांदोर (चांदवड) परिसराशी जोडला जातो. जुन्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये चंद्रादित्यपूर या नावाचा उल्लेख आढळतो; काही इतिहासकारांनी त्याची ओळख आधुनिक चांदोरशी केली आहे.

यादव घराण्याच्या आरंभीच्या राजांपैकी दृढप्रहार याचा उल्लेख केला जातो. त्याच्यानंतर सेऊणचंद्र या राजाचे नाव महत्त्वाचे ठरते. सेऊणचंद्राच्या नावावरून या घराण्याच्या अधिपत्याखालील प्रदेशाला सेऊणदेश हे नाव मिळाल्याचे मानले जाते. ऐतिहासिक काळात या प्रदेशाच्या सीमा बदलत राहिल्या. त्यामुळे सेऊणदेशाची व्याप्ती आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांशी तंतोतंत जुळत नव्हती.

नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर आणि अंजनेरी ही ठिकाणेही या संदर्भात उल्लेखनीय आहेत.

सिन्नरचा संबंध यादवांच्या आरंभीच्या इतिहासाशी जोडला जातो. काही ऐतिहासिक नोंदींमध्ये सेऊणपूर किंवा सिंदीनगर या नावांचा उल्लेख असून त्यांची ओळख सिन्नर परिसराशी केली जाते. सिन्नरचा भौगोलिक स्थान, आसपासची शेती आणि जुन्या मार्गांशी असलेला संबंध यांमुळे त्याला प्रादेशिक महत्त्व प्राप्त झाले असावे.

अंजनेरी येथे यादव घराण्याची एक लहान शाखा राज्य करीत असल्याचे पुराव्यांवरून दिसते. जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासविषयक नोंदींनुसार, अंजनेरी येथील एका शिलालेखात सेऊणदेव नावाच्या स्थानिक यादव सत्ताधीशाने जैन मंदिराला दिलेल्या अनुदानाचा उल्लेख आहे. त्याने स्वतःस महासामंत अशी पदवी लावली होती. या पदवीवरून तो मुख्य यादव राजसत्तेच्या अधीन असलेला स्थानिक सत्ताधीश असावा, असा अर्थ लावला जातो.

या नोंदींचे ऐतिहासिक महत्त्व मोठे आहे. त्या नाशिक परिसरात यादव राजघराण्याशी संबंधित स्थानिक सत्ता अस्तित्वात असल्याचे दाखवतात. त्याचबरोबर त्या काळातील धार्मिक संस्था, दानपरंपरा आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंधही स्पष्ट होतात.

यादव राजवटीतील प्रमुख राजे

यादव साम्राज्याच्या विस्तारात काही राजांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे होते.

भिल्लम पाचवा

भिल्लम पाचवा हा यादव सत्तेच्या उदयातील महत्त्वाचा राजा होता. बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्याने आपली सत्ता मजबूत केली आणि देवगिरीला राजकीय केंद्र म्हणून प्रतिष्ठा मिळवून दिली. कल्याणीच्या चालुक्यांची सत्ता दुर्बल होत असताना यादवांनी स्वतंत्र राज्य निर्माण करण्याची संधी साधली.

भिल्लमच्या काळात यादवांनी केवळ स्थानिक सरदार म्हणून न राहता दख्खनमधील प्रमुख राजकीय शक्ती म्हणून पुढे येण्यास सुरुवात केली. त्यानंतरच्या राजांनी या सत्तेचा विस्तार केला.

जैतुगी

जैतुगीने यादव राजसत्तेची ताकद टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला. त्या काळात दख्खनमध्ये होयसळ, काकतीय, परमार आणि इतर राजसत्तांमध्ये स्पर्धा सुरू होती. अशा परिस्थितीत राज्याचे संरक्षण, सरदारांवर नियंत्रण आणि शेजारील सत्तांशी संबंध राखणे ही यादव राजांसमोरील महत्त्वाची आव्हाने होती.

सिंघण दुसरा

सिंघण दुसरा हा यादव घराण्यातील सर्वाधिक सामर्थ्यशाली राजांपैकी एक मानला जातो. त्याच्या काळात यादव साम्राज्याचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला. दख्खनमधील विविध प्रदेशांवर प्रभाव प्रस्थापित करण्यासाठी त्याने लष्करी मोहिमा केल्या.

सिंघणाच्या राजवटीत यादव साम्राज्याची राजकीय प्रतिष्ठा वाढली. त्याच्या अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये स्थानिक अधिकारी आणि सरदारांच्या माध्यमातून प्रशासन चालत असे. नाशिकसारख्या कृषिप्रधान आणि व्यापारीदृष्ट्या महत्त्वाच्या भागाचा संबंध या विस्तृत राजकीय व्यवस्थेशी होता.

कृष्ण आणि महादेव

सिंघणानंतरच्या काळात कृष्ण आणि महादेव या राजांनी यादव सत्तेचे सातत्य राखण्याचा प्रयत्न केला. महादेवाच्या काळात राज्याच्या प्रशासनात आणि सांस्कृतिक जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे अधिकारी पुढे आले.

याच व्यापक यादव दरबारी परंपरेत हेमाद्री किंवा हेमाडपंत यांचे नाव विशेष प्रसिद्ध आहे. हेमाद्री हा विद्वान आणि प्रशासकीय अधिकारी होता. त्याने धर्मशास्त्रविषयक चतुर्वर्ग चिंतामणी हा ग्रंथ रचला. महाराष्ट्रातील काही मंदिरांच्या बांधकामपरंपरेला नंतरच्या काळात हेमाडपंती शैली असे नाव दिले गेले. तथापि, या शैलीतील प्रत्येक मंदिर हेमाद्रीने स्वतः बांधले किंवा त्याच्या थेट देखरेखीखालीच उभारले, असे मानणे योग्य नाही.

रामचंद्र यादव

रामचंद्र हा यादव घराण्यातील शेवटच्या महत्त्वाच्या स्वतंत्र राजांपैकी एक होता. त्याच्या काळात देवगिरीचे राज्य उत्तरेकडून येणाऱ्या दिल्ली सल्तनतीच्या विस्तारवादी धोरणाला सामोरे गेले. यादव साम्राज्याच्या पुढील इतिहासात त्याच्या राजवटीला निर्णायक महत्त्व आहे.

यादवकालीन प्रशासन आणि महसूलव्यवस्था

मध्ययुगीन राज्यव्यवस्थेत शेती हा महसुलाचा प्रमुख आधार होता. त्यामुळे नाशिकसारख्या नदीखोऱ्यांतील प्रदेशाला आर्थिक महत्त्व होते. गोदावरी आणि तिच्या उपनद्यांच्या आसपासची जमीन, पावसावर आधारित शेती, विहिरी आणि स्थानिक जलस्रोत यांवर गावांचे आर्थिक जीवन अवलंबून होते.

राज्याला लष्कर, किल्ले, दरबार आणि प्रशासकीय यंत्रणा चालवण्यासाठी महसूल आवश्यक असे. हा महसूल प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित करांमधून मिळत असे. स्थानिक अधिकारी, गावपातळीवरील प्रमुख आणि जमीनधारक यांच्यामार्फत महसूल गोळा केला जात असे. प्रत्यक्ष पद्धती प्रदेशानुसार आणि कालानुसार बदलत असावी.

त्या काळात राजांकडून धार्मिक संस्था, विद्वान किंवा इतर लाभार्थ्यांना जमीन अथवा महसुलाचे अधिकार देण्याची परंपरा होती. अशा अनुदानांची नोंद शिलालेख किंवा ताम्रपटांमध्ये केली जात असे. अंजनेरी येथील जैन मंदिरासंबंधीचा यादवकालीन उल्लेख धार्मिक संस्थांना मिळणाऱ्या आश्रयाचा एक महत्त्वाचा दाखला आहे.

मात्र, मध्ययुगीन महसूलव्यवस्थेचे आधुनिक जमीनमालकीच्या संकल्पनांशी थेट साम्य मानता येत नाही. जमिनीचा वापर, कर गोळा करण्याचा अधिकार, धार्मिक अनुदान आणि राजकीय अधिकार यांचे स्वरूप त्या काळातील प्रथा व राजकीय परिस्थितीनुसार वेगवेगळे होते.

शेती, व्यापार आणि नाशिकचे भौगोलिक महत्त्व

नाशिक प्रदेशाची आर्थिक रचना समजून घेण्यासाठी त्याचे भौगोलिक स्थान लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गोदावरी खोरे, पठारी प्रदेश, डोंगररांगा आणि घाटमार्ग यांमुळे या भागात विविध प्रकारचे आर्थिक व्यवहार शक्य झाले.

शेतीत धान्यपिके आणि स्थानिक हवामानाला अनुरूप इतर पिके घेतली जात असावीत. पशुपालन, स्थानिक कारागिरी आणि गावांतील देवाणघेवाण हेही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे भाग होते. तथापि, आज नाशिकमध्ये महत्त्वाची असलेली द्राक्षशेती किंवा आधुनिक औद्योगिक उत्पादनव्यवस्था यादवकालीन अर्थव्यवस्थेचे वैशिष्ट्य होते, असे समजण्याचे कारण नाही.

व्यापारासाठी स्थानिक बाजारपेठा, यात्रास्थळे आणि गावांना जोडणारे मार्ग महत्त्वाचे होते. देवगिरीसारख्या राजधानीला धान्य, पशुधन, धातूंच्या वस्तू, कापड आणि इतर आवश्यक वस्तू पुरवण्यासाठी आसपासच्या प्रदेशांशी आर्थिक संबंध आवश्यक होते. नाशिक परिसरातील वस्ती आणि शेतीचा विकास या मोठ्या प्रादेशिक देवाणघेवाणीशी जोडलेला असण्याची शक्यता आहे.

व्यापारमार्गांच्या नेमक्या दिशा आणि विशिष्ट वस्तूंची वाहतूक यांविषयी ठोस निष्कर्ष काढताना शिलालेख, पुरातत्त्वीय पुरावे आणि समकालीन लिखित नोंदी यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. सर्व मार्ग आणि व्यापारवस्तूंबाबत पुरेशी माहिती उपलब्ध नसल्यामुळे काही तपशील अनिश्चित राहतात.

धर्म, मंदिरसंस्कृती आणि धार्मिक सहअस्तित्व

यादवकालीन महाराष्ट्रात विविध धार्मिक परंपरा अस्तित्वात होत्या. शैव, वैष्णव आणि जैन परंपरांना वेगवेगळ्या प्रदेशांत आश्रय मिळत होता. स्थानिक देवतांची उपासना, ग्रामदेवता, यात्रापरंपरा आणि मंदिरांभोवती विकसित होणारे सामाजिक व्यवहार हेही समाजजीवनाचे महत्त्वाचे भाग होते.

नाशिक आणि गोदावरी खोरे यांना प्राचीन काळापासून धार्मिक महत्त्व होते. यादवकालातही या प्रदेशातील धार्मिक स्थळे आणि स्थानिक परंपरा समाजजीवनात महत्त्वाच्या राहिल्या असाव्यात. तथापि, आज दिसणाऱ्या प्रत्येक मंदिराची स्थापना यादवकालात झाली, असे म्हणता येत नाही. अनेक धार्मिक स्थळांमध्ये विविध शतकांत बांधकाम, दुरुस्ती आणि पुनर्बांधणी झाली आहे.

अंजनेरी येथील जैन मंदिराला यादव घराण्याशी संबंधित स्थानिक सत्ताधीशाने दिलेल्या अनुदानाचा उल्लेख धार्मिक आश्रयाचे महत्त्व दर्शवतो. यावरून यादव राजकीय व्यवस्थेतील काही स्थानिक शाखा जैन धार्मिक संस्थांनाही पाठिंबा देत होत्या, असे समजते.

धार्मिक संस्थांचे महत्त्व केवळ पूजाअर्चेपुरते मर्यादित नव्हते. त्या शिक्षण, दानधर्म, यात्रेकरूंची व्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक संबंध यांमध्येही भूमिका बजावत असत. मंदिरांना किंवा धार्मिक संस्थांना दिलेल्या जमिनी व उत्पन्नामुळे त्यांना नियमित आर्थिक साधने मिळू शकत होती.

मराठी भाषेचा विकास आणि यादवकालीन साहित्य

यादवकाल महाराष्ट्राच्या भाषिक आणि साहित्यिक इतिहासात विशेष महत्त्वाचा आहे. या काळात मराठी भाषेत धार्मिक आणि तात्त्विक साहित्याची समृद्ध परंपरा विकसित झाली. संस्कृत ही विद्वत्तेची महत्त्वाची भाषा होती; प्रशासन आणि शिलालेखांमध्ये संस्कृतबरोबर कन्नड आणि मराठीचा वापरही प्रदेश व काळानुसार दिसून येतो.

या काळातील सर्वांत महत्त्वाच्या व्यक्तींमध्ये संत ज्ञानेश्वर यांचा समावेश होतो. त्यांनी इ.स. १२९० च्या सुमारास ज्ञानेश्वरी हा भगवद्गीतेवरील मराठी भाषेतील टीकाग्रंथ पूर्ण केला, अशी सर्वसाधारण ऐतिहासिक मान्यता आहे. ज्ञानेश्वरीमुळे तत्त्वज्ञान आणि भक्तिमार्ग यांचे विचार मराठी भाषेत व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली.

यादवकालीन महाराष्ट्रात महानुभाव पंथाचाही विकास झाला. या पंथाच्या साहित्याने मराठी गद्याच्या आरंभीच्या इतिहासात महत्त्वाची भूमिका बजावली. धार्मिक शिकवण स्थानिक भाषेत मांडण्याची परंपरा अधिक बळकट होत गेली.

यादव दरबाराशी संबंधित विद्वान हेमाद्री याचे संस्कृतमधील चतुर्वर्गचिंतामणी हे धर्मशास्त्रविषयक लेखन महत्त्वाचे आहे. त्यातून त्या काळातील धार्मिक विधी, दानधर्म आणि सामाजिक आचारांविषयी माहिती मिळते.

यादवांनी मराठी साहित्याला दिलेला आश्रय हा केवळ एका राजाच्या वैयक्तिक कृतीचा परिणाम नव्हता. स्थानिक भाषेतील धार्मिक चळवळी, संतपरंपरा, समाजातील भाषिक बदल आणि दरबारी विद्वत्ता या सर्व घटकांनी मराठीच्या विकासात योगदान दिले.

नाशिक प्रदेशात या भाषिक-सांस्कृतिक परिवर्तनाचा प्रभाव पडला असण्याची शक्यता आहे. मात्र, ज्ञानेश्वरीची रचना किंवा यादव दरबारातील प्रत्येक साहित्यिक घटना नाशिकमध्येच घडली, असे समजणे चुकीचे ठरेल. या घटना व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा भाग आहेत.

यादव साम्राज्यावरील अलाउद्दीन खिलजीची स्वारी

तेराव्या शतकाच्या अखेरीस दिल्ली सल्तनतीची सत्ता दक्षिणेकडे विस्तारू लागली. या बदलाचा यादव साम्राज्यावर मोठा परिणाम झाला. इ.स. १२९४ मध्ये अलाउद्दीन खिलजीने देवगिरीवर स्वारी केली. त्या वेळी तो दिल्लीचा स्वतंत्र सुलतान नव्हता; तो जलालुद्दीन खिलजीच्या सत्तेखालील एक महत्त्वाकांक्षी सरदार होता.

अलाउद्दीनने वेगाने देवगिरीपर्यंत मजल मारल्यामुळे यादव राजा रामचंद्राला अचानक संकटाचा सामना करावा लागला. यादव सैन्याला या स्वारीला तोंड देताना अडचणी आल्या आणि अखेरीस रामचंद्राला पराभव स्वीकारून मोठी खंडणी देण्यास भाग पडले. या मोहिमेचा उल्लेख महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासविषयक नोंदींमध्येही आढळतो.

या घटनेमुळे यादव साम्राज्याची प्रतिष्ठा आणि आर्थिक स्थिती दोन्ही प्रभावित झाली. खंडणी देण्याच्या अटींमुळे राजकोषावर ताण पडला असावा. तरीही, इ.स. १२९४ नंतर यादवांचे राज्य तत्काळ संपुष्टात आले नाही. रामचंद्र काही काळ सत्तेवर राहिला आणि दिल्लीच्या सत्तेशी त्याचे संबंध बदलत्या राजकीय परिस्थितीनुसार विकसित झाले.

या स्वारीचे महत्त्व नाशिकच्या इतिहासासाठीही आहे. देवगिरीच्या राजसत्तेवर वाढलेल्या बाह्य दबावामुळे नाशिकसह उत्तर महाराष्ट्रातील प्रदेशांवर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. तथापि, इ.स. १२९४ मधील स्वारीनंतर नाशिकमधील सर्व गावांचा कारभार ताबडतोब दिल्ली सल्तनतीच्या थेट नियंत्रणाखाली आला, असे म्हणता येत नाही.

यादव सत्तेचा ऱ्हास आणि देवगिरीचे पतन

रामचंद्रानंतर यादव राज्यात उत्तराधिकाराचा प्रश्न निर्माण झाला. त्याचा उत्तराधिकारी शंकरदेव किंवा शंकरगण म्हणून विविध नोंदींमध्ये उल्लेखिला जातो. दिल्लीला देय असलेली खंडणी किंवा अधीनतेच्या अटींबाबत निर्माण झालेल्या संघर्षांमुळे यादव आणि दिल्ली सल्तनत यांच्यातील संबंध पुन्हा तणावपूर्ण झाले.

दिल्लीच्या सत्तेने दक्षिणेकडील मोहिमा वाढवल्या. मलिक काफूरच्या नेतृत्वाखालील मोहिमांनी दख्खनमधील राज्यांवर दबाव आणला. यादवांची लष्करी आणि राजकीय ताकद पूर्वीसारखी टिकून राहिली नाही.

रामचंद्राच्या कुटुंबाशी संबंधित हरपालदेवाने काही काळ प्रतिकार केल्याचे ऐतिहासिक वृत्तांत सांगतात. मात्र, हा प्रतिकार दीर्घकाळ टिकला नाही. यादव राजसत्तेचे स्वतंत्र अस्तित्व चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीस संपुष्टात आले. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासात यादव राजवटीचा शेवट इ.स. १३१८ च्या आसपास झाल्याचे नमूद केले आहे.

यादव सत्तेच्या पतनानंतर देवगिरी आणि त्याच्या प्रभावक्षेत्रातील राजकीय व्यवस्था बदलली. दिल्ली सल्तनतीच्या अधिकाऱ्यांचा प्रभाव वाढला. मात्र, ग्रामीण समाज, स्थानिक जमीनधारक, धार्मिक संस्था आणि गावपातळीवरील अनेक व्यवहार काही काळ जुन्या परंपरांनुसार चालू राहिले असण्याची शक्यता आहे. राजसत्तेतील बदल आणि सामान्य लोकांच्या दैनंदिन जीवनातील बदल हे नेहमी एकाच वेळी घडत नसतात.

तुघलक काळ आणि देवगिरीचे दौलताबाद हे नाव

यादव सत्तेच्या पतनानंतर देवगिरीला दिल्ली सल्तनतीच्या राजकीय व्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान मिळाले. चौदाव्या शतकात मुहम्मद बिन तुघलकाने देवगिरीचे नाव दौलताबाद ठेवले. त्याने काही काळ दिल्लीहून राजधानी दौलताबाद येथे हलवण्याचाही प्रयत्न केला.

या निर्णयामागे दख्खनवरील नियंत्रण मजबूत करणे आणि उत्तर व दक्षिण भारतातील विशाल प्रदेशांशी संपर्क राखणे अशा राजकीय व प्रशासकीय कल्पना होत्या. मात्र, राजधानी हलवण्याच्या प्रयोगामुळे अनेक अडचणी निर्माण झाल्या आणि अखेरीस सुलतानाने दिल्लीचे महत्त्व पुन्हा स्वीकारले.

देवगिरी-दौलताबादचे राजकीय महत्त्व वाढल्यामुळे आसपासच्या प्रदेशांचे महत्त्वही बदलले. नाशिकसारखा प्रदेश या व्यापक राजकीय आणि आर्थिक व्यवस्थेचा भाग होता. तथापि, नाशिकमधील प्रत्येक राजकीय किंवा सामाजिक बदल केवळ राजधानी स्थलांतरामुळेच झाला, असे म्हणता येत नाही.

या काळात दख्खनमधील सत्ता, महसूल आणि लष्करी प्रशासन यांचे स्वरूप बदलत गेले. पुढील शतकांमध्ये दिल्ली सल्तनतीच्या नियंत्रणात चढ-उतार झाले आणि दख्खनमध्ये स्वतंत्र प्रादेशिक सत्तांचा उदय झाला. त्यामुळे नाशिकचा मध्ययुगीन इतिहास हा एका राजवंशाच्या अखेरपुरता मर्यादित न राहता अनेक सत्तांमधील बदलांचा इतिहास ठरतो.

यादवकालीन नाशिकचा ऐतिहासिक वारसा

यादवकालाचा नाशिकच्या इतिहासावर झालेला परिणाम काही महत्त्वाच्या मुद्द्यांमधून समजून घेता येतो.

पहिला मुद्दा — प्रादेशिक राजकीय महत्त्व: चांदोर, सिन्नर आणि अंजनेरी यांसारख्या ठिकाणांशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदींमुळे नाशिक परिसराचा यादव घराण्याच्या आरंभीच्या इतिहासाशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. अंजनेरीतील नोंद स्थानिक यादव शाखा आणि धार्मिक अनुदानव्यवस्थेचा ठोस दाखला देते.

दुसरा मुद्दा — कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था: गोदावरी खोरे आणि आसपासचा प्रदेश शेती, वस्ती आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचा होता. देवगिरीसारख्या राजधानीशी असलेल्या संबंधांमुळे या प्रदेशाचे व्यापक दख्खनी अर्थव्यवस्थेतील स्थान समजण्यास मदत होते.

तिसरा मुद्दा — धार्मिक परंपरा: शैव, वैष्णव आणि जैन धार्मिक संस्थांना विविध प्रकारचा आश्रय मिळत होता. धार्मिक अनुदानांच्या नोंदींमधून त्या काळातील राजकीय सत्ता आणि धर्मसंस्था यांच्यातील संबंध दिसून येतात.

चौथा मुद्दा — भाषा आणि साहित्य: ज्ञानेश्वरी, महानुभाव साहित्य आणि इतर मराठी साहित्यिक परंपरांमुळे यादवकाल महाराष्ट्राच्या भाषिक इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरतो.

पाचवा मुद्दा — राजकीय संक्रमण: इ.स. १२९४ मधील अलाउद्दीन खिलजीची स्वारी आणि चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीस यादव सत्तेचा झालेला ऱ्हास यांमुळे दख्खनच्या राजकीय इतिहासात मोठा बदल घडला. त्यानंतर नाशिक प्रदेशालाही नव्या सत्तासंबंधांच्या काळातून जावे लागले.

निष्कर्ष

यादवकाल हा नाशिक आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. यादव घराण्याचा आरंभीचा इतिहास नाशिक परिसराशी जोडलेला होता. चांदोर, सिन्नर आणि अंजनेरी यांसारख्या ठिकाणांमुळे या संबंधांना भौगोलिक आधार मिळतो. देवगिरीच्या यादवांनी दख्खनमध्ये सामर्थ्यशाली राज्य उभे केले आणि त्यांच्या राजवटीत राजकीय प्रशासन, धार्मिक संस्था, शेती आणि साहित्य यांचा विकास विविध स्वरूपांत झाला.

या काळातील सर्वांत महत्त्वाच्या सांस्कृतिक घडामोडींमध्ये मराठी साहित्याचा विकास, ज्ञानेश्वरीची रचना आणि महानुभाव परंपरेचे योगदान यांचा समावेश होतो. दुसरीकडे, इ.स. १२९४ मधील अलाउद्दीन खिलजीची स्वारी आणि त्यानंतरच्या मोहिमांनी यादव सत्तेला गंभीर धक्का दिला. चौदाव्या शतकाच्या सुरुवातीस यादव राजवट संपुष्टात आली आणि देवगिरी दिल्ली सल्तनतीच्या राजकीय व्यवस्थेत समाविष्ट झाले.

नाशिकच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या काळाचे महत्त्व असे की, तो प्राचीन राजसत्तांपासून मध्ययुगीन सल्तनतींच्या काळाकडे जाणारा संक्रमणकाल होता. या संक्रमणात स्थानिक समाज, शेती, धार्मिक परंपरा आणि प्रादेशिक व्यापार यांचे जीवन अनेक बदलांना सामोरे गेले; परंतु प्रत्येक बदलाचे स्वरूप आणि वेग सर्व ठिकाणी सारखा नव्हता.