प्रस्तावना
नाशिकचा इतिहास समजून घेण्यासाठी सर्वप्रथम या प्रदेशाची भौगोलिक रचना, नद्या, डोंगररांगा, हवामान आणि प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या प्रदेशाचा इतिहास केवळ तेथे राज्य करणाऱ्या राजांमुळे घडत नाही, तर तेथील नैसर्गिक साधनसंपत्ती, पाण्याची उपलब्धता, शेतीची क्षमता, व्यापाराचे मार्ग आणि लोकांच्या जीवनपद्धती यांमुळेही घडत असतो. नाशिकच्या बाबतीत या सर्व घटकांचा विशेष प्रभाव दिसून येतो.
नाशिक हे महाराष्ट्राच्या उत्तर-पश्चिम भागात वसलेले शहर असून ते गोदावरी नदीच्या खोऱ्यातील एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. नाशिक शहर आणि नाशिक जिल्हा हे दोन वेगवेगळे भौगोलिक व प्रशासकीय संदर्भ आहेत. शहराचा इतिहास समजून घेताना पंचवटी, गोदावरीचा तीर, त्रिरश्मी टेकड्या आणि जुन्या व्यापारी वस्तीचा विचार करावा लागतो; तर संपूर्ण जिल्ह्याचा इतिहास पाहताना त्र्यंबकेश्वर, सिन्नर, इगतपुरी, दिंडोरी, येवला, मालेगाव, चांदवड आणि बागलाण यांसारख्या भागांचाही अभ्यास करावा लागतो.
नाशिक जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात सह्याद्री पर्वतरांग पसरलेली आहे. या भागात डोंगराळ प्रदेश, दऱ्या, जंगलक्षेत्र आणि पावसाचे तुलनेने अधिक प्रमाण असलेले भाग आढळतात. पूर्वेकडे दख्खनच्या पठाराचा प्रदेश विस्तारतो. येथे शेतीसाठी उपयुक्त जमीन, नदीखोरी आणि तुलनेने विस्तृत मैदाने आढळतात. या भौगोलिक विविधतेमुळे जिल्ह्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या उपजीविका आणि संस्कृती विकसित झाल्या.
महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार, गोदावरी नदीचा उगम त्र्यंबकेश्वर परिसरातील ब्रह्मगिरी पर्वतरांगांमध्ये होतो. गोदावरी नदी पुढे पूर्वेकडे वाहत जाऊन दख्खनच्या मोठ्या भागातील जीवनाला आधार देते. नाशिकच्या धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वाच्या निर्मितीत या नदीची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
नाशिकचे भौगोलिक स्थान आणि नैसर्गिक वैशिष्ट्ये
नाशिक जिल्हा महाराष्ट्राच्या उत्तर-पश्चिम भागात असून त्याच्या पश्चिमेला सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आणि पूर्वेकडे दख्खनचे पठार आहे. या स्थानामुळे नाशिकला पश्चिम किनारपट्टी, गुजरात, उत्तर महाराष्ट्र आणि दख्खनमधील अंतर्गत प्रदेश यांच्याशी संपर्क साधणे तुलनेने सोपे झाले.
प्राचीन काळात आजच्यासारखे महामार्ग, रेल्वेमार्ग किंवा आधुनिक वाहतूक व्यवस्था अस्तित्वात नव्हती. त्या काळात लोक डोंगरातील खिंडी, नदीकाठचे मार्ग, पायवाटा आणि व्यापारी वाटांचा वापर करीत. सह्याद्रीतील खिंडींमुळे कोकणातून पठारी प्रदेशात जाणे शक्य होत असे. त्यामुळे नाशिक परिसराला अंतर्गत व्यापार आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील बंदरांशी जोडणाऱ्या मार्गांच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले.
नाशिक परिसरातील हवामान, पाण्याची उपलब्धता आणि जमिनीचा प्रकार हे मानवी वस्तीच्या विकासासाठी उपयुक्त ठरले. गोदावरी आणि तिच्या उपनद्यांमुळे पिण्याचे पाणी, शेती आणि पशुपालनासाठी आधार मिळाला. नदीच्या खोऱ्यांमध्ये वस्ती स्थापन करणे तुलनेने सोयीचे होते. शेतीचा विस्तार झाल्यावर धान्याचे उत्पादन वाढले आणि कायमस्वरूपी गावे निर्माण होण्यास मदत झाली.
जिल्ह्यातील गोदावरी, दारणा, कादवा, गिरणा आणि मोसम यांसारख्या नद्यांनी विविध भागांच्या आर्थिक जीवनाला आधार दिला. यांपैकी काही नद्या गोदावरीच्या खोऱ्यात, तर गिरणा आणि मोसमसारख्या नद्या तापीच्या खोऱ्याशी संबंधित आहेत. त्यामुळे नाशिक जिल्ह्याच्या वेगवेगळ्या भागांत जलसंपत्तीचे वितरण आणि शेतीची पद्धत एकसारखी राहिलेली नाही.
पश्चिमेकडील डोंगराळ भागांत जंगलसंपत्ती, पशुपालन आणि पावसावर आधारित शेती यांना महत्त्व होते. पूर्वेकडील पठारी भागात धान्यशेती, पशुपालन आणि पुढील काळात व्यापाराशी निगडित व्यवसाय विकसित झाले. आधुनिक काळात नाशिक जिल्हा द्राक्षे, कांदे आणि इतर कृषी उत्पादनांसाठी प्रसिद्ध झाला; मात्र या आधुनिक आर्थिक वैशिष्ट्यांना प्राचीन काळावर थेट लागू करता येत नाही.
प्रागैतिहासिक काळ म्हणजे काय?
प्रागैतिहासिक काळ म्हणजे ज्या कालखंडासाठी लिखित ऐतिहासिक नोंदी उपलब्ध नाहीत किंवा अत्यंत मर्यादित आहेत, असा काळ. या काळाचा अभ्यास करण्यासाठी पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ दगडी हत्यारे, मातीची भांडी, प्राचीन वस्तींचे अवशेष, मानवी व प्राण्यांची हाडे, दफनस्थळे आणि इतर भौतिक पुराव्यांचा आधार घेतात.
नाशिक जिल्ह्याचा प्रागैतिहासिक इतिहास समजून घेताना संपूर्ण गोदावरी खोरे आणि दख्खनच्या पठारावरील प्राचीन मानवी वस्तींचा व्यापक संदर्भ लक्षात घ्यावा लागतो. महाराष्ट्राच्या विविध भागांत अश्मयुगीन मानवी क्रियाकलापांचे पुरावे मिळाले आहेत. दगडी हत्यारे बनवणे, शिकार करणे, वनस्पतीजन्य अन्न गोळा करणे आणि निसर्गातील उपलब्ध साधनांचा वापर करणे या त्या काळातील जीवनपद्धतींच्या महत्त्वाच्या बाबी होत्या.
नाशिक परिसरातील प्राचीन मानवी वस्तीचा अभ्यास करताना विशिष्ट पुरातत्त्वीय स्थळ, त्याचा कालखंड आणि त्या ठिकाणी सापडलेल्या वस्तू यांची अचूक माहिती महत्त्वाची ठरते. एखाद्या ठिकाणी दगडी हत्यार सापडले म्हणजे त्या ठिकाणी कायमस्वरूपी मोठे गाव होते, असे लगेच म्हणता येत नाही. त्यासाठी अनेक पुरावे एकत्रित तपासावे लागतात.
प्रागैतिहासिक संशोधनातून मानवी जीवनातील बदल समजतात. सुरुवातीच्या काळात माणूस नैसर्गिक साधनांवर अधिक अवलंबून होता. कालांतराने दगडी साधनांची निर्मिती अधिक कुशल झाली. काही प्रदेशांत लोकांनी पशुपालन, शेती आणि कायमस्वरूपी वस्तीच्या दिशेने वाटचाल केली. या बदलांचा वेग सर्व प्रदेशांत सारखा नव्हता.
नाशिकच्या भौगोलिक परिस्थितीत डोंगर, नदीखोरी आणि पठारी प्रदेश यांचे मिश्रण असल्यामुळे वेगवेगळ्या प्रकारच्या मानवी उपजीविकांना संधी मिळाली असावी. तथापि, एखाद्या विशिष्ट काळातील लोकांची भाषा, त्यांचे सामाजिक संबंध किंवा त्यांची राजकीय व्यवस्था यांविषयी लिखित पुरावे नसतील, तर निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही.
नवाश्मयुग, ताम्रपाषाणयुग आणि कृषिसंस्कृती
मानवी इतिहासात अन्न गोळा करणाऱ्या जीवनपद्धतीपासून अन्न उत्पादन करणाऱ्या जीवनपद्धतीकडे झालेला बदल अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. शेती आणि पशुपालनाचा विस्तार झाल्यावर काही समाजांमध्ये कायमस्वरूपी वस्ती निर्माण झाली. धान्य साठवणे, मातीची भांडी तयार करणे आणि दगडी साधनांचा वापर करणे यांसारख्या कौशल्यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले.
महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासात ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतींचा विशेष उल्लेख केला जातो. या संस्कृतींमध्ये दगडी साधनांसोबत तांब्याच्या वस्तूंचाही वापर केला जात असे. मातीची भांडी, घरांचे अवशेष, धान्याशी संबंधित पुरावे आणि प्राण्यांचे अवशेष यांच्या अभ्यासातून त्या काळातील लोकांच्या जीवनपद्धतींची माहिती मिळते.
गोदावरी खोरे आणि दख्खनच्या इतर भागांत ताम्रपाषाणयुगीन वसाहतींचा व्यापक अभ्यास झाला आहे. या पार्श्वभूमीवर नाशिक जिल्ह्यातील प्राचीन वस्तींचा अभ्यास करताना स्थानिक पुरातत्त्वीय निष्कर्षांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रात आढळणाऱ्या सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांना नाशिकमधील प्रत्येक स्थळाचे वैशिष्ट्य समजणे योग्य ठरणार नाही.
कृषीसमाज विकसित झाल्यावर समाजातील कामांची विभागणी वाढली असावी. काही लोक शेती करत, काही पशुपालन करीत, तर काही साधने आणि भांडी तयार करीत. धान्याचे उत्पादन आणि साठवणूक वाढल्यावर वस्तूंची देवाणघेवाण करण्याची गरज निर्माण झाली. अशा देवाणघेवाणीतून पुढे स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापारी संबंधांच्या विकासाला चालना मिळाली.
तथापि, या प्रक्रियेचा नेमका कालक्रम प्रत्येक स्थळासाठी वेगळा असू शकतो. एखाद्या प्राचीन वस्तीचे वय निश्चित करण्यासाठी उत्खननातील स्तर, मातीची भांडी, कार्बन-१४ दिनांकनासारख्या वैज्ञानिक पद्धती आणि इतर पुराव्यांचा आधार घेतला जातो.
गोदावरी नदी आणि मानवी वस्तीचा विकास
गोदावरी नदी ही नाशिकच्या इतिहासातील सर्वाधिक महत्त्वाच्या नैसर्गिक घटकांपैकी एक आहे. नदीमुळे पिण्याचे पाणी, शेती, पशुपालन आणि वस्तीच्या विकासासाठी आवश्यक असलेली साधने उपलब्ध झाली. नदीकाठच्या प्रदेशांत धार्मिक विधी, सामाजिक भेटीगाठी आणि व्यापाराशी संबंधित हालचालींसाठीही अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली.
नदीचा उपयोग केवळ पाण्यासाठीच नव्हे, तर प्रदेशातील वेगवेगळ्या वसाहतींना जोडणाऱ्या नैसर्गिक मार्गाच्या स्वरूपातही होत असे. नदीखोऱ्यातून प्रवास करणे काही ठिकाणी डोंगराळ प्रदेशातून जाण्यापेक्षा सोयीचे ठरत असे. त्यामुळे नदीकाठची वस्ती कालांतराने मोठ्या वसाहतींमध्ये विकसित होण्याची शक्यता निर्माण झाली.
नाशिकच्या बाबतीत गोदावरीचे महत्त्व पुढील ऐतिहासिक कालखंडांत अधिक स्पष्ट दिसते. धार्मिक परंपरांमध्ये नदीला पवित्र स्थान मिळाले. तिच्या काठावर घाट, मंदिरे आणि तीर्थस्थळे विकसित झाली. पंचवटी आणि रामकुंड यांसारख्या ठिकाणांचे धार्मिक महत्त्व याच व्यापक परंपरेशी संबंधित आहे.
परंतु गोदावरीच्या धार्मिक महत्त्वाचा इतिहास आणि नदीकाठच्या मानवी वस्तीचा पुरातत्त्वीय इतिहास हे दोन वेगळे अभ्यासविषय आहेत. धार्मिक ग्रंथ आणि स्थानिक परंपरा लोकांच्या श्रद्धा व सांस्कृतिक स्मृती समजून घेण्यास मदत करतात; तर पुरातत्त्वीय पुरावे मानवी वस्तीचा कालक्रम आणि जीवनपद्धती समजण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
प्रागैतिहासिक काळातून ऐतिहासिक काळाकडे
लिखित नोंदींचा वापर वाढल्यानंतर इतिहासाच्या अभ्यासाला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, धार्मिक वास्तू आणि परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी यांमधून राजकीय सत्ता, व्यापार, धार्मिक संस्था आणि सामाजिक जीवनाविषयी अधिक ठोस माहिती मिळू लागते.
नाशिक परिसराच्या इतिहासात त्रिरश्मी टेकड्यांवरील बौद्ध लेणी हे असेच महत्त्वाचे पुरावे आहेत. या लेण्यांमधील शिलालेख आणि दाननोंदींमधून प्राचीन राजे, अधिकारी, व्यापारी आणि दानशूर व्यक्ती यांची माहिती मिळते. या पुराव्यांमुळे नाशिक परिसराचा इतिहास केवळ धार्मिक परंपरांपुरता मर्यादित राहत नाही, तर तो प्राचीन दख्खनच्या राजकीय आणि आर्थिक इतिहासाशी जोडला जातो.
म्हणून नाशिकच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना प्रागैतिहासिक काळ, कृषिसंस्कृतींचा विकास, प्राचीन व्यापारी मार्ग आणि लिखित पुराव्यांच्या आधारे ओळखता येणाऱ्या राजवटी यांचा क्रमाने विचार करणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
नाशिकच्या इतिहासाची पायाभरणी समजून घेण्यासाठी त्याची भौगोलिक रचना आणि प्राचीन मानवी जीवन यांचा अभ्यास अत्यंत आवश्यक आहे. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, गोदावरी नदीचे खोरे, पठारी प्रदेश आणि नैसर्गिक मार्ग यांनी या भागातील वस्ती, शेती, व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला आधार दिला.
प्रागैतिहासिक काळाविषयीची माहिती प्रामुख्याने पुरातत्त्वीय पुराव्यांवर आधारित असते. त्यामुळे पुराव्यांनी सिद्ध केलेल्या बाबी आणि संशोधनातून मांडल्या जाणाऱ्या शक्यता यांत स्पष्ट फरक ठेवणे महत्त्वाचे आहे. पुढील काळात शिलालेख, बौद्ध लेणी आणि राजवंशांच्या नोंदींमुळे नाशिकच्या इतिहासाचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते.
याच भौगोलिक आणि सांस्कृतिक पायावर पुढे नाशिक हे धार्मिक तीर्थक्षेत्र, व्यापारी केंद्र आणि महत्त्वाचे नागरी वसाहतक्षेत्र म्हणून विकसित झाले.