नाशिक हे महाराष्ट्रातील एक ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, औद्योगिक आणि कृषी क्षेत्रातील महत्त्वाचे शहर आहे. गोदावरी नदीच्या तीरावर वसलेल्या या शहराला प्राचीन भारतीय परंपरा, रामायणातील कथा, बौद्ध लेणी, सातवाहनकालीन व्यापार, मराठ्यांचा इतिहास, पेशवाई, ब्रिटिश राजवट, स्वातंत्र्यलढा आणि आधुनिक औद्योगिक विकास अशा अनेक पैलूंचा समृद्ध वारसा लाभला आहे.
खाली नाशिक शहर आणि नाशिक जिल्ह्याचा इतिहास शक्य तितक्या व्यापक स्वरूपात, सोप्या व नम्र मराठी भाषेत दिला आहे. धार्मिक परंपरा, पुरातत्त्वीय पुरावे, ऐतिहासिक नोंदी आणि लोकपरंपरा यांमध्ये फरक स्पष्ट ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे.
महत्त्वाची नोंद: नाशिकच्या प्राचीन इतिहासातील काही घटना धार्मिक ग्रंथांवर व लोकपरंपरांवर आधारित आहेत. त्या सर्व घटना आधुनिक ऐतिहासिक पद्धतीने सिद्ध झालेल्या आहेत, असे म्हणता येत नाही. म्हणून जिथे पुराव्यांची मर्यादा आहे, तिथे तसा उल्लेख केला आहे.
1. नाशिक परिसरात प्राचीन काळापासून मानवी वस्ती होती; या प्रदेशाचा इतिहास लिखित नोंदींपेक्षाही जुना आहे.
2. रामायणातील परंपरेनुसार श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी वनवासाच्या काळात पंचवटी परिसरात वास्तव्य केले.
3. गोदावरी नदी आणि तिच्या तीरावरील धार्मिक स्थळांमुळे नाशिकला प्राचीन काळापासून पवित्र क्षेत्राचे महत्त्व प्राप्त झाले.
4. इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून ते प्राचीन ऐतिहासिक काळात नाशिक परिसर व्यापारी मार्ग, बौद्ध धर्म आणि सातवाहन राजवटीशी संबंधित होता.
5. पांडवलेणी म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या त्रिरश्मी बौद्ध लेण्यांमधून या भागातील प्राचीन धार्मिक, सामाजिक आणि व्यापारी जीवनाची माहिती मिळते.
6. सातवाहन, क्षत्रप आणि त्यानंतरच्या विविध राजसत्तांच्या काळात या प्रदेशाचे राजकीय व आर्थिक महत्त्व बदलत गेले.
7. मध्ययुगात यादवांसह दख्खनमधील विविध राजसत्तांच्या प्रभावाखाली नाशिक परिसराचा विकास झाला.
8. पुढील काळात बहमनी, निजामशाही, मुघल आणि इतर दख्खनी सत्तांच्या संघर्षांमुळे या प्रदेशाच्या राजकीय परिस्थितीत बदल झाले.
9. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात आणि त्यानंतर मराठा सत्तेच्या विस्तारात नाशिक परिसराला सामरिक व प्रादेशिक महत्त्व प्राप्त झाले.
10. अठराव्या शतकात पेशवाईच्या प्रभावाखाली नाशिक परिसरातील प्रशासन, धार्मिक केंद्रे आणि व्यापार यांचा विकास झाला.
11. ब्रिटिश राजवटीत नाशिक जिल्ह्याची प्रशासकीय रचना, शिक्षण, रेल्वे, नगरपालिका व्यवस्था आणि स्वातंत्र्यचळवळीशी संबंधित घडामोडी घडल्या.
12. स्वातंत्र्यानंतर नाशिक कृषी, द्राक्ष उत्पादन, वाइन उद्योग, संरक्षण उत्पादन, अभियांत्रिकी, वाहन उद्योग, शिक्षण, पर्यटन आणि धार्मिक यात्रांसाठी महत्त्वाचे केंद्र बनले.