पेशवाईच्या काळातील नाशिक

प्रस्तावना

अठराव्या शतकात नाशिकच्या इतिहासाला नवे वळण मिळाले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार झाला आणि छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांचे राजकीय व प्रशासकीय महत्त्व वाढू लागले. पुढे पुणे हे पेशवाईचे प्रमुख केंद्र बनले. या काळात नाशिकचे धार्मिक, व्यापारी आणि प्रादेशिक महत्त्व अधिक स्पष्ट झाले.

नाशिक हे गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले प्राचीन धार्मिक शहर होते. पंचवटी, रामकुंड आणि त्र्यंबकेश्वर यांसारख्या स्थळांमुळे येथे यात्रेकरू येत असत. नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर यांचा संबंध धार्मिक परंपरांशी जोडलेला असला, तरी दोन्ही ठिकाणे स्वतंत्र वस्ती आणि धार्मिक केंद्रे म्हणून विकसित झाली होती. नाशिक शहरातील गोदावरीकाठची तीर्थस्थळे आणि त्र्यंबकेश्वर येथील ज्योतिर्लिंग मंदिर यांमुळे संपूर्ण प्रदेशाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

पेशवाईच्या काळात नाशिकचा संबंध केवळ धार्मिक यात्रांशी नव्हता. शहर आणि आसपासच्या प्रदेशातून महसूल गोळा करणे, व्यापारी मार्ग सुरक्षित ठेवणे, सैन्याच्या हालचालींसाठी व्यवस्था करणे आणि स्थानिक प्रशासन चालवणे या बाबींनाही महत्त्व होते. नाशिक हे खानदेश, गुजरात आणि दख्खनमधील प्रदेशांशी जोडलेल्या मार्गांजवळ असल्यामुळे लष्करी व व्यापारी हालचालींसाठी उपयोगी ठरत होते.

या काळात नाशिकच्या सामाजिक जीवनातही विविध बदल झाले. धार्मिक विधी, यात्रांचे आयोजन, स्थानिक बाजारपेठा, कारागिरी, शेती आणि जातिसमूहांवर आधारित सामाजिक रचना यांचा शहराच्या दैनंदिन जीवनावर प्रभाव होता. मात्र, अठराव्या शतकातील नाशिकचे जीवन आजच्या शहरासारखे नव्हते. शहराची लोकसंख्या, रस्ते, वस्तीची रचना आणि प्रशासकीय व्यवस्था वेगळी होती.

या भागात पेशवाईच्या काळातील नाशिकचे राजकीय स्थान, प्रशासन, धार्मिक स्थळे, व्यापार, सामाजिक जीवन आणि अठराव्या शतकाच्या अखेरीस उदयास आलेल्या नव्या राजकीय परिस्थितीचा सविस्तर आढावा घेऊ.

पेशवाईचा उदय आणि नाशिकचे स्थान

मराठा राज्यात पेशवे हे छत्रपतींचे प्रमुख मंत्री होते. सुरुवातीला त्यांची जबाबदारी राज्याच्या प्रशासनात मदत करणे आणि राजकीय निर्णयांची अंमलबजावणी करणे अशी होती. मात्र, शाहू महाराजांच्या काळात बाळाजी विश्वनाथ आणि त्यानंतर बाजीराव प्रथम यांच्या नेतृत्वामुळे पेशव्यांचे महत्त्व वाढले.

बाजीराव प्रथम यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार महाराष्ट्राबाहेर झाला. माळवा, गुजरात आणि उत्तर भारतातील प्रदेशांमध्ये मराठा मोहिमा सुरू झाल्या. या मोहिमांसाठी घोडदळ, रसद, महसूल आणि विश्वासू सरदारांची मदत आवश्यक होती. महाराष्ट्रातील विविध शहरे आणि मार्ग या मोहिमांच्या तयारीसाठी महत्त्वाचे ठरले.

नाशिकचे भौगोलिक स्थान या संदर्भात उपयोगी होते. दख्खनमधून उत्तर महाराष्ट्राकडे आणि पुढे गुजरात व माळव्याकडे जाणाऱ्या मार्गांशी त्याचा संबंध होता. नाशिकच्या जिल्हा इतिहासविषयक अधिकृत नोंदीत इ.स. १७२५ च्या सुमारास माळवा आणि गुजरातकडे जाणाऱ्या मराठा मोहिमांसाठी शहरात सैन्याचे मुक्काम होत असल्याचा उल्लेख आहे.

या नोंदीतून नाशिकचे लष्करी आणि दळणवळणविषयक महत्त्व दिसून येते. सैन्याचा मुक्काम असलेल्या शहरात अन्नधान्य, घोड्यांसाठी चारा, वाहतुकीची साधने आणि इतर पुरवठ्याची गरज वाढत असे. त्यामुळे आसपासच्या गावांशी शहराचे आर्थिक संबंध दृढ होत असत.

तथापि, नाशिक हे पुण्याप्रमाणे पेशवाईचे मुख्य राजकीय केंद्र नव्हते. पुण्यातून पेशव्यांचा प्रमुख कारभार चालत असे, तर नाशिकचे महत्त्व धार्मिक, व्यापारी, महसुली आणि प्रादेशिक स्वरूपाचे होते. त्यामुळे नाशिकचा इतिहास समजून घेताना पेशवाईच्या मुख्य राजकीय केंद्राची भूमिका आणि नाशिकसारख्या प्रादेशिक शहरांची भूमिका यांत फरक करणे आवश्यक आहे.

पेशवाईच्या विस्तारामुळे नाशिक मराठा सत्तेच्या व्यापक व्यवस्थेशी अधिक जोडले गेले. याचा परिणाम शहरातील प्रशासन, महसुली व्यवहार, व्यापारी संपर्क आणि धार्मिक स्थळांच्या महत्त्वावर झाला.

नाशिकमधील प्रशासन आणि महसूल व्यवस्था

पेशवाईच्या काळात नाशिकमधील प्रशासन हे मराठा राज्याच्या व्यापक महसुली आणि स्थानिक व्यवस्थेचा भाग होते. त्या काळातील प्रशासन आजच्या जिल्हाधिकारी कार्यालय, नगरपालिका किंवा आधुनिक सरकारी विभागांसारखे नव्हते. विविध स्तरांवर अधिकारी, स्थानिक वतनदार, गावप्रमुख आणि महसूल गोळा करणारे कर्मचारी काम करत असत.

राज्याच्या उत्पन्नाचा मोठा भाग शेतीवरील महसुलातून येत असे. गावांतील जमिनी, पिके आणि उत्पन्न यांचा विचार करून महसूल निश्चित केला जाई. स्थानिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि राजकीय परिस्थितीनुसार प्रत्यक्ष वसुलीत बदल होत असत. दुष्काळ, युद्ध, पिकांचे नुकसान किंवा सैन्याच्या हालचालींमुळे महसूल गोळा करण्यात अडचणी निर्माण होऊ शकत.

शहरातील व्यवहारांमध्ये बाजारपेठा, व्यापारी आणि विविध सेवा पुरवणाऱ्या लोकांचे योगदान महत्त्वाचे होते. शहरात येणाऱ्या यात्रेकरूंची वर्दळ, धार्मिक विधी आणि व्यापारी देवाणघेवाण यांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था चालत असे. अशा व्यवहारांवर कर किंवा शुल्क आकारले जात असण्याची शक्यता असली, तरी प्रत्येक प्रकारच्या कराची नेमकी पद्धत आणि दर याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी विशिष्ट ऐतिहासिक नोंदी आवश्यक आहेत.

मराठा राज्यात वतन आणि इनाम यांसारख्या व्यवस्थांना महत्त्व होते. काही कुटुंबे किंवा व्यक्तींना परंपरेने विशिष्ट स्थानिक जबाबदाऱ्या पार पाडण्याचे अधिकार मिळत असत. काही धार्मिक संस्था किंवा व्यक्तींना सेवांच्या बदल्यात अथवा धार्मिक कार्यासाठी जमीन किंवा उत्पन्नाचे हक्क दिले जाऊ शकत. मात्र, नाशिकमधील प्रत्येक संस्था किंवा कुटुंबाला असे हक्क मिळाले होते, असे सर्वसाधारणपणे म्हणता येणार नाही.

पेशवाईच्या काळातील प्रशासनाचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे केंद्र आणि स्थानिक सत्ताधारी यांच्यातील संबंध. पेशव्यांचे मुख्य केंद्र पुण्यात असले तरी प्रत्येक गावातील दैनंदिन व्यवहार स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या मदतीने चालत असत. त्यामुळे प्रशासनाची कार्यक्षमता स्थानिक सहकार्य, महसूल संकलन आणि राजकीय स्थैर्य यांवर अवलंबून होती.

नाशिकसारख्या धार्मिक आणि व्यापारी महत्त्व असलेल्या शहरासाठी प्रशासनासमोर काही विशेष जबाबदाऱ्या होत्या. यात्रेकरूंची वर्दळ, धार्मिक स्थळांची व्यवस्था, बाजारपेठांतील व्यवहार आणि शहरातील पाणी व रस्ते यांसारख्या मूलभूत गरजांकडे लक्ष देणे आवश्यक होते. या सर्व कामांची अचूक रचना काळानुसार बदलत होती.

त्र्यंबकेश्वर मंदिराचा विकास आणि पेशव्यांचे योगदान

पेशवाईच्या काळातील नाशिक प्रदेशाच्या इतिहासात त्र्यंबकेश्वर मंदिराला विशेष स्थान आहे. ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले त्र्यंबकेश्वर हे भगवान शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. गोदावरी नदीच्या उगमाशी संबंधित धार्मिक परंपरांमुळे या क्षेत्राला प्राचीन काळापासून महत्त्व आहे.

अठराव्या शतकात त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी पेशव्यांच्या कारकिर्दीत प्रयत्न झाले. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या पर्यटनविषयक माहितीनुसार, तिसरे पेशवे बाळाजी बाजीराव यांच्या काळात जुन्या मंदिराच्या जागेवर मंदिराची पुनर्बांधणी करण्यात आली. जिल्हा परिषदेच्या त्र्यंबकेश्वरविषयक माहितीतही नानासाहेब पेशव्यांच्या काळातील मंदिराच्या पुनर्बांधणीचा उल्लेख आहे.

मंदिराच्या बांधकामासाठी लागणारे दगड, कारागीर, कुशल शिल्पकार आणि आर्थिक साधने यांची व्यवस्था करणे हे मोठे काम होते. अशा धार्मिक बांधकामांमुळे स्थानिक कारागिरीला काम मिळत असे. मंदिराभोवतीची वस्ती, यात्रेकरूंसाठी निवास, पूजाविधींसाठी लागणाऱ्या वस्तूंचा पुरवठा आणि धार्मिक सेवांशी संबंधित व्यवहार यांनाही चालना मिळत असे.

त्र्यंबकेश्वरचे महत्त्व केवळ मंदिरापुरते मर्यादित नव्हते. ब्रह्मगिरी पर्वत, गोदावरीशी संबंधित धार्मिक स्थळे, विविध तीर्थे आणि संतपरंपरा यांमुळे हा परिसर धार्मिक यात्रेचे केंद्र बनला. येथे येणाऱ्या भाविकांमुळे स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक सेवा यांचे परस्परसंबंध अधिक दृढ होत गेले.

पेशव्यांच्या काळातील धार्मिक बांधकामांकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते. मंदिराचा विकास हा अनेकदा एका व्यक्तीच्या प्रयत्नांमुळेच झाला असे नसते. राजाश्रय, स्थानिक दाते, धार्मिक संस्था, कारागीर आणि भाविक यांचे योगदान त्यामागे असू शकते. त्यामुळे त्र्यंबकेश्वरच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना पेशव्यांच्या योगदानाबरोबरच स्थानिक समाजाची भूमिकाही महत्त्वाची मानली पाहिजे.

रामकुंड, गोदावरी घाट आणि धार्मिक जीवन

नाशिक शहरातील गोदावरी नदीकाठचे घाट हे शहराच्या धार्मिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहेत. रामकुंड हे त्यांपैकी सर्वाधिक प्रसिद्ध तीर्थस्थानांपैकी एक आहे. रामकुंडाशी भगवान श्रीरामांच्या वनवासकालीन परंपरा जोडल्या जातात. येथे धार्मिक स्नान, श्राद्धविधी आणि दिवंगत व्यक्तींच्या अस्थींचे विसर्जन यांसारखे विधी केले जातात.

महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटनविषयक माहितीनुसार, रामकुंडाची निर्मिती इ.स. १६९६ मध्ये चित्रराव खटाव या सरदाराशी संबंधित आहे. पुढे पेशव्यांच्या काळात, विशेषतः गोपिकाबाई यांच्या योगदानामुळे, या परिसरातील घाटांच्या दुरुस्तीला आणि धार्मिक स्थळांच्या विकासाला मदत झाली.

गोदावरीच्या काठावरील घाटांचे महत्त्व अनेक कारणांनी वाढले. नदीत धार्मिक स्नान करणे, पितरांसाठी विधी करणे, धार्मिक पर्वांमध्ये सहभागी होणे आणि तीर्थयात्रा करणे या परंपरांमुळे येथे भाविकांची वर्दळ असे. त्यामुळे पुरोहित, पूजासाहित्य विक्रेते, निवासव्यवस्था पुरवणारे लोक आणि इतर सेवांशी संबंधित व्यक्तींना रोजगार मिळत असे.

घाटांची निर्मिती आणि दुरुस्ती ही त्या काळातील सार्वजनिक धार्मिक बांधकामांची महत्त्वाची बाजू होती. नदीकाठावर दगडी पायऱ्या, स्नानासाठी जागा आणि धार्मिक विधी करण्यासाठी सोयी निर्माण केल्यामुळे भाविकांना उपयोग होत असे. अशा बांधकामांमुळे शहराच्या भौतिक रचनेतही बदल होत गेले.

गोदावरी घाटांमुळे नाशिकची ओळख महाराष्ट्राबाहेरही टिकून राहिली. धार्मिक विधींसाठी दूरवरून येणाऱ्या लोकांचा शहराशी संपर्क निर्माण होत असे. त्यामुळे नाशिक हे केवळ आसपासच्या गावांसाठी बाजारपेठ नव्हते, तर विविध प्रदेशांतील धार्मिक समुदायांना जोडणारे तीर्थक्षेत्रही होते.

गोदावरी मंदिर आणि गोपिकाबाई पेशवे

नाशिकमधील गोदावरीशी संबंधित धार्मिक वास्तूंमध्ये गंगा-गोदावरी मंदिराला विशेष महत्त्व आहे. हे मंदिर रामकुंडाजवळ आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या पर्यटनविषयक माहितीनुसार, गोपिकाबाई पेशवे यांनी इ.स. १७७५ मध्ये या मंदिराच्या बांधकामाशी संबंधित योगदान दिले. मंदिरात गोदावरी आणि भगीरथ यांच्या मूर्ती आहेत.

गोपिकाबाई या पेशवा नानासाहेबांच्या पत्नी आणि माधवराव प्रथम यांच्या माता होत्या. अठराव्या शतकातील मराठा राजकारणात त्यांचे स्थान महत्त्वाचे होते. त्यांच्या नावाशी संबंधित धार्मिक बांधकामांमुळे नाशिकच्या धार्मिक इतिहासात पेशवा कुटुंबाचे योगदान दिसून येते.

गंगा-गोदावरी मंदिर हे नदीच्या धार्मिक महत्त्वाचे प्रतीक आहे. भारतीय धार्मिक परंपरेत नद्यांना पवित्र मानले जाते. गोदावरीला दक्षिण भारतातील महत्त्वाच्या पवित्र नद्यांपैकी एक मानले जाते. तिच्या उगमाशी संबंधित त्र्यंबकेश्वर आणि नदीकाठच्या नाशिकमधील तीर्थस्थळांमुळे या संपूर्ण प्रदेशाला विशेष स्थान प्राप्त झाले.

या मंदिराशी संबंधित धार्मिक परंपरा आणि ठरावीक काळाने मंदिराचे दरवाजे उघडण्याची प्रथा यांमुळे भाविकांचे लक्ष वेधले जाते. अशा धार्मिक परंपरा शहराच्या सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग बनतात. त्यांचा अभ्यास करताना मंदिराच्या स्थापत्याचा इतिहास, धार्मिक विधी, दानपरंपरा आणि स्थानिक समाजातील त्याचे स्थान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

सिंहस्थ कुंभमेळा आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वरची धार्मिक परंपरा

नाशिक आणि त्र्यंबकेश्वर यांचा सिंहस्थ कुंभमेळ्याशी असलेला संबंध हा या प्रदेशाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. कुंभमेळा हा मोठ्या प्रमाणावर भाविक, साधू-संत आणि धार्मिक समुदायांना एकत्र आणणारा उत्सव आहे. नाशिकमध्ये गोदावरी नदीकाठच्या घाटांना, तर त्र्यंबकेश्वरमध्ये ज्योतिर्लिंग मंदिर आणि ब्रह्मगिरी परिसराला विशेष महत्त्व आहे.

अठराव्या शतकात कुंभमेळ्यातील धार्मिक समुदायांमध्ये स्नानाच्या क्रमावरून वाद झाल्याचे ऐतिहासिक वर्णन आढळते. इ.स. १७८९ मधील संघर्षानंतर वैष्णव साधूंच्या स्नानासाठी नाशिकमधील रामकुंड परिसराला स्वतंत्र महत्त्व मिळाले, तर शैव साधूंचे स्नान त्र्यंबकेश्वरशी जोडलेले राहिले, असा उल्लेख काही ऐतिहासिक अभ्यासांमध्ये आढळतो.

या घटनेचा उल्लेख करताना सावधगिरी आवश्यक आहे. जुन्या वर्णनांमध्ये संघर्षातील मृतांची संख्या आणि घटनांचे तपशील वेगवेगळ्या प्रकारे दिलेले आढळतात. म्हणून निश्चित आकडे सांगण्याऐवजी, धार्मिक समुदायांमधील स्नानाच्या क्रमावरील वादामुळे पुढे दोन ठिकाणांशी संबंधित वेगवेगळ्या परंपरा अधिक स्पष्ट झाल्या, असे सांगणे अधिक योग्य ठरते.

कुंभमेळ्याचे आयोजन ही केवळ धार्मिक बाब नव्हती. मोठ्या संख्येने लोक एकत्र येत असल्यामुळे पाणी, स्वच्छता, वाहतूक, निवास, सुरक्षा आणि धार्मिक विधींचे नियोजन आवश्यक असे. अशा मेळ्यांमुळे नाशिक व त्र्यंबकेश्वरमधील बाजारपेठा, सेवा पुरवणारे लोक आणि स्थानिक वाहतूकव्यवस्था यांना महत्त्व प्राप्त होत असे.

सिंहस्थामुळे नाशिकची ओळख देशभरातील धार्मिक समुदायांमध्ये दृढ झाली. पेशवाईच्या काळातील धार्मिक संस्थांना मिळालेला आश्रय आणि यात्रांच्या परंपरा यांमुळे शहराचे धार्मिक महत्त्व पुढील शतकांमध्येही कायम राहिले.

पेशवाईच्या काळातील व्यापार आणि बाजारपेठा

पेशवाईच्या काळात नाशिकचे आर्थिक जीवन शेती, स्थानिक बाजारपेठा, धार्मिक यात्रांशी संबंधित व्यवहार आणि प्रादेशिक व्यापार यांवर आधारित होते. नाशिकचा परिसर गोदावरी खोऱ्याशी आणि उत्तर महाराष्ट्रातील मार्गांशी जोडलेला असल्यामुळे शहराला आसपासच्या ग्रामीण भागाशी आर्थिक संबंध ठेवता येत होते.

शेतकरी धान्य, कडधान्ये आणि इतर कृषी उत्पादने स्थानिक बाजारात आणत असत. व्यापारी आणि मध्यस्थ या वस्तूंची खरेदी-विक्री करत. शहरातील लोकांना दैनंदिन गरजेच्या वस्तू पुरवण्यासाठी किरकोळ विक्रेते, कारागीर आणि विविध सेवा पुरवणारे लोक काम करत असत.

धार्मिक यात्रांमुळे व्यापाराला विशेष चालना मिळत असे. यात्रेकरूंना अन्न, निवास, पूजासाहित्य, कपडे आणि प्रवासासाठी आवश्यक वस्तूंची गरज असे. त्यामुळे धार्मिक केंद्रांभोवती दुकाने आणि सेवा विकसित होण्यास मदत होत असे. मात्र, अठराव्या शतकातील नाशिकच्या प्रत्येक बाजारपेठेचे नेमके आकारमान किंवा व्यापाराचे प्रमाण सांगण्यासाठी समकालीन महसुली नोंदी व व्यापारी कागदपत्रे आवश्यक आहेत.

नाशिकचे गुजरात आणि खानदेशाशी असलेले भौगोलिक संबंधही महत्त्वाचे होते. व्यापारी मार्गांवरून वस्तू आणि प्रवासी एका प्रदेशातून दुसऱ्या प्रदेशात जात असत. या मार्गांची सुरक्षितता राजकीय परिस्थितीवर अवलंबून असे. युद्ध, महसुली वाद किंवा स्थानिक संघर्ष झाल्यास व्यापारी वाहतुकीत अडथळे निर्माण होऊ शकत.

पेशव्यांच्या काळात मराठा सैन्याच्या मोहिमांसाठीही स्थानिक बाजारपेठांचे महत्त्व होते. सैन्याला अन्नधान्य, चारा, वाहतुकीची साधने आणि इतर पुरवठा आवश्यक असे. अशा गरजांमुळे काही व्यापाऱ्यांना व्यवसायाच्या संधी मिळत असत; परंतु मोठ्या सैन्याच्या मुक्कामामुळे स्थानिक संसाधनांवर ताण येण्याची शक्यताही असे.

नाशिकच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना धार्मिक अर्थव्यवस्था आणि सामान्य व्यापार यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. धार्मिक यात्रांमुळे शहरात येणाऱ्या लोकांची संख्या वाढत असे, तर बाजारपेठांमुळे यात्रेकरूंना आवश्यक वस्तू आणि सेवा उपलब्ध होत असत. या दोन्ही घटकांनी नाशिकच्या शहरी जीवनाला आधार दिला.

सामाजिक जीवन, धार्मिक परंपरा आणि शिक्षण

पेशवाईच्या काळातील नाशिकचे सामाजिक जीवन त्या काळातील व्यापक महाराष्ट्राच्या सामाजिक रचनेशी संबंधित होते. समाजात विविध जाती, व्यवसायसमूह, धार्मिक समुदाय आणि स्थानिक परंपरा अस्तित्वात होत्या. शेती करणारे शेतकरी, व्यापारी, कारागीर, पुरोहित, धार्मिक सेवांशी संबंधित लोक आणि प्रशासकीय काम करणारे अधिकारी हे समाजजीवनातील महत्त्वाचे घटक होते.

धार्मिक विधी आणि सणांना दैनंदिन जीवनात महत्त्व होते. गोदावरीकाठची तीर्थस्थळे, पंचवटी आणि त्र्यंबकेश्वर यांमुळे धार्मिक परंपरांचे स्थान विशेष होते. विविध धार्मिक प्रसंगी लोक एकत्र येत असत. यात्रांमुळे दूरच्या प्रदेशांतील लोकांशी संपर्क वाढत असे आणि धार्मिक विचारांची देवाणघेवाण होत असे.

त्या काळातील शिक्षणव्यवस्था आजच्या शाळा-महाविद्यालयांच्या स्वरूपात नव्हती. धार्मिक शिक्षण, संस्कृत अध्ययन, लेखन-वाचन, हिशेब आणि व्यवहारज्ञान यांना वेगवेगळ्या समाजघटकांत महत्त्व होते. शिक्षणाची उपलब्धता सर्वांना समान प्रमाणात होती असे म्हणता येत नाही. जात, लिंग, आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाचा व्यवसाय यांमुळे शिक्षणाच्या संधींमध्ये फरक पडत असे.

धार्मिक संस्थांमध्ये पुरोहित, पंडित आणि इतर सेवक कार्यरत असत. व्यापारी व्यवहारांसाठी लेखनिक आणि हिशेब ठेवणाऱ्या व्यक्तींची गरज होती. त्यामुळे लेखन-वाचन आणि गणिताचे व्यवहारज्ञान काही व्यवसायांसाठी महत्त्वाचे होते.

स्त्रियांची भूमिका कुटुंब, शेती, घरगुती उत्पादन, धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाची होती; परंतु त्या काळातील सामाजिक नियमांमुळे त्यांच्या संधींवर मर्यादा होत्या. उच्चवर्गीय कुटुंबांतील काही स्त्रियांनी दानधर्म, धार्मिक बांधकामे आणि राजकीय व्यवहारांत भूमिका बजावल्याची उदाहरणे आढळतात. गोपिकाबाई पेशवे यांचे नाव नाशिकमधील धार्मिक बांधकामांच्या संदर्भात घेतले जाते. मात्र, काही प्रभावशाली स्त्रियांच्या उदाहरणांवरून सर्व स्त्रियांची परिस्थिती सारखी होती, असा निष्कर्ष काढता येणार नाही.

या काळातील समाजाचा अभ्यास करताना त्यातील विविधता आणि विषमता दोन्ही लक्षात घेणे आवश्यक आहे. धार्मिक परंपरा, व्यवसाय, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था यांनी नाशिकच्या सामाजिक जीवनाला आकार दिला.

मंदिरांची वास्तुकला आणि स्थानिक कारागिरी

पेशवाईच्या काळातील नाशिक प्रदेशात धार्मिक वास्तूंचे महत्त्व वाढले. मंदिरांची पुनर्बांधणी, घाटांची दुरुस्ती, धार्मिक स्थळांच्या परिसरातील बांधकामे आणि यात्रेकरूंसाठी आवश्यक सुविधा यांमुळे स्थानिक कारागीर आणि बांधकाम व्यवसायाशी संबंधित लोकांना काम मिळत असे.

त्र्यंबकेश्वर मंदिराची दगडी वास्तुकला हे या प्रदेशातील धार्मिक स्थापत्याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. मंदिराच्या बांधकामात दगडांची रचना, खांब, मंडप, शिखर आणि धार्मिक प्रतिकांचा उपयोग दिसून येतो. अशा वास्तू तयार करण्यासाठी स्थापत्यकलेचे ज्ञान, दगडकामातील कौशल्य आणि अनेक कारागिरांच्या सहकार्याची आवश्यकता होती.

गोदावरीकाठच्या घाटांमध्ये नदीपर्यंत जाणाऱ्या दगडी पायऱ्या, स्नानासाठी जागा आणि धार्मिक विधींसाठी उपयोगी पडणाऱ्या रचना विकसित झाल्या. नदीकाठच्या बांधकामांमुळे शहराच्या धार्मिक भूगोलाला एक निश्चित स्वरूप मिळाले. आजही नाशिकच्या ऐतिहासिक ओळखीचा मोठा भाग या घाटांशी जोडलेला आहे.

मंदिर आणि घाटांची निर्मिती ही केवळ धार्मिक श्रद्धेची अभिव्यक्ती नव्हती. ती स्थानिक कौशल्य, दानपरंपरा आणि सार्वजनिक बांधकामांचीही साक्ष होती. दगडकाम करणारे कारागीर, सुतार, धातुकाम करणारे कारागीर आणि बांधकामासाठी साहित्य पुरवणारे लोक या प्रक्रियेत सहभागी होत असत.

तथापि, आज दिसणाऱ्या प्रत्येक मंदिराचा किंवा घाटाचा संपूर्ण वर्तमान स्वरूपातील भाग पेशवाईच्या काळातच बांधला गेला, असे गृहीत धरणे योग्य नाही. अनेक वास्तूंची वेळोवेळी दुरुस्ती, विस्तार आणि पुनर्बांधणी झाली आहे. त्यामुळे एखाद्या वास्तूच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना शिलालेख, दानपत्रे, स्थापत्यशैली आणि ऐतिहासिक नोंदी यांचा एकत्रित आधार घेणे आवश्यक आहे.

पेशवाईच्या उत्तरार्धातील राजकीय संघर्ष

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठा साम्राज्याला अनेक राजकीय आव्हानांचा सामना करावा लागला. पेशव्यांच्या कुटुंबातील संघर्ष, प्रभावशाली सरदारांमधील मतभेद आणि बाह्य सत्तांशी होणारे युद्ध यांमुळे मराठा राजकारण गुंतागुंतीचे बनले.

इ.स. १७६१ मधील पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत मराठ्यांना मोठा पराभव सहन करावा लागला. त्यानंतर माधवराव प्रथम यांच्या काळात मराठा सत्तेची पुनर्बांधणी झाली. त्यांच्या कारकिर्दीत प्रशासन आणि लष्करी व्यवस्था पुन्हा मजबूत करण्याचे प्रयत्न झाले. मात्र, पुढील काळात पेशवाईतील अंतर्गत संघर्ष आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची वाढती ताकद यांमुळे मराठा सत्तेवर दबाव वाढत गेला.

नाशिकचा प्रदेश या बदलत्या परिस्थितीपासून वेगळा नव्हता. उत्तर महाराष्ट्रातील मार्ग, महसुली उत्पन्न आणि स्थानिक सत्ताधाऱ्यांशी असलेले संबंध यांना राजकीय महत्त्व होते. पेशव्यांच्या अधिकाराला आव्हान देणारे सरदार किंवा स्थानिक उठाव यांचा परिणाम वेगवेगळ्या प्रदेशांवर होत असे.

इ.स. १७६८ मध्ये रघुनाथराव यांच्याशी संबंधित राजकीय बंडात नाशिकचा उल्लेख येतो. नाशिक जिल्ह्याच्या इतिहासविषयक उपलब्ध नोंदींमध्ये रघुनाथरावांनी नाशिक परिसरात बंडाचे प्रयत्न केल्याचा संदर्भ आहे. या घटनांमधून नाशिकचे राजकीय महत्त्व आणि पेशवाईतील अंतर्गत सत्तासंघर्ष यांचा संबंध दिसून येतो.

अठराव्या शतकाच्या अखेरीस मराठा साम्राज्यातील अंतर्गत मतभेद अधिक गंभीर होत गेले. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भारतातील विविध भागांत आपली लष्करी आणि राजकीय शक्ती वाढवली होती. मराठा सरदारांमधील संघर्षांचा फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी आपला प्रभाव वाढवला.

या प्रक्रियेचा शेवट पुढे इंग्रज-मराठा युद्धांत झाला. अखेरीस इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला आणि नाशिक परिसर ब्रिटिशांच्या नियंत्रणाखाली गेला. त्यामुळे पेशवाईच्या काळातील धार्मिक आणि आर्थिक विकासाबरोबरच त्याच्या उत्तरार्धातील राजकीय अस्थिरतेचाही अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो.

पेशवाईच्या काळातील नाशिक : महत्त्वाच्या घटनांचा कालक्रम

वर्ष / कालखंड	घटना आणि महत्त्व
१७०७	औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेच्या पुनर्विस्ताराला संधी मिळाली.
१७१९	नाशिक शहराच्या चौथाई वसुलीचा अधिकार शाहू महाराजांना मिळाल्याचा अधिकृत जिल्हा इतिहासात उल्लेख आहे.
१७२० नंतर	बाजीराव प्रथम यांच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार झाला; नाशिकचा प्रदेश उत्तर महाराष्ट्रातील मार्गांमुळे महत्त्वाचा राहिला.
१७२५ च्या सुमारास	माळवा व गुजरातकडे जाणाऱ्या मराठा मोहिमांसाठी नाशिकमध्ये सैन्याचे मुक्काम होत असल्याची अधिकृत नोंद आहे.
१७४०–१७६०	बाळाजी बाजीराव अर्थात नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या पुनर्बांधणीचे काम झाले.
१७५१	नाशिक महानगरपालिकेच्या पर्यटनविषयक माहितीनुसार, गुलशनाबाद हे नाव बदलून नाशिक हे नाव पुन्हा वापरात आले. इतर सरकारी नोंदींमध्ये वेगळी तारीख आढळते.
१७५५–१७८६	त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या पुनर्बांधणीचा कालखंड जिल्हा परिषदेच्या माहितीत नमूद आहे.
१७७५	गोपिकाबाई पेशवे यांनी गंगा-गोदावरी मंदिराच्या बांधकामाशी संबंधित योगदान दिले.
१७८९	कुंभमेळ्यातील शैव व वैष्णव साधूंच्या स्नानक्रमावरील संघर्षानंतर नाशिक व त्र्यंबकेश्वर येथे वेगवेगळ्या स्नानपरंपरा अधिक स्पष्ट झाल्याचा काही ऐतिहासिक अभ्यासांत उल्लेख आहे.
१८१८	पेशवाईचा अंत झाला आणि नाशिक परिसर ब्रिटिशांच्या नियंत्रणाखाली गेला.

टीप: हा कालक्रम प्रमुख ऐतिहासिक घडामोडींचा संक्षिप्त आढावा आहे. मंदिरांच्या बांधकामकालाविषयी आणि शहराच्या नावातील बदलाविषयी उपलब्ध स्रोतांमध्ये काही फरक आहेत; त्यामुळे त्या नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

पेशवाईच्या काळाचा नाशिकवर झालेला ऐतिहासिक परिणाम

पेशवाईच्या काळात नाशिकचा धार्मिक, व्यापारी आणि प्रादेशिक विकास पुढे चालू राहिला. या काळातील प्रमुख परिणाम पुढीलप्रमाणे समजावून सांगता येतात.

१. धार्मिक महत्त्व अधिक दृढ झाले. त्र्यंबकेश्वर मंदिर, रामकुंड आणि गोदावरीशी संबंधित धार्मिक परंपरांमुळे नाशिक व आसपासचा प्रदेश यात्रेकरूंसाठी महत्त्वाचा राहिला.

२. धार्मिक वास्तूंच्या विकासाला चालना मिळाली. मंदिरांच्या पुनर्बांधणीसह घाट आणि धार्मिक स्थळांच्या विकासासाठी पेशवा कुटुंबातील व्यक्ती व इतर दात्यांचे योगदान नोंदवले जाते.

३. व्यापार आणि यात्रांमधील संबंध मजबूत झाले. धार्मिक उत्सवांमुळे शहरात लोकांची वर्दळ वाढत असे. त्यामुळे स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि विविध सेवा यांना महत्त्व प्राप्त झाले.

४. नाशिकचे प्रादेशिक स्थान कायम राहिले. उत्तर महाराष्ट्र, खानदेश आणि गुजरातकडे जाणाऱ्या मार्गांशी संबंध असल्यामुळे नाशिकला लष्करी व व्यापारी महत्त्व होते.

५. शहराची सांस्कृतिक ओळख टिकून राहिली. गोदावरी, पंचवटी, रामकुंड आणि त्र्यंबकेश्वर यांसारख्या स्थळांमुळे नाशिकची धार्मिक ओळख पुढील काळातही कायम राहिली.

६. राजकीय अस्थिरतेचा प्रभावही जाणवला. पेशवाईच्या उत्तरार्धातील अंतर्गत संघर्ष आणि ब्रिटिश सत्तेचा उदय यांमुळे नाशिकसह महाराष्ट्राच्या राजकीय परिस्थितीत मोठे बदल घडले.

निष्कर्ष

पेशवाईचा काळ नाशिकच्या इतिहासातील धार्मिक विकास, प्रादेशिक व्यापार आणि बदलत्या राजकीय परिस्थितीचा महत्त्वाचा कालखंड होता. पुणे हे पेशव्यांचे प्रमुख राजकीय केंद्र असले, तरी नाशिकचे स्थान धार्मिक, महसुली आणि दळणवळणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे होते.

त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी मिळालेला आश्रय, गोदावरीकाठच्या घाटांचा विकास, गंगा-गोदावरी मंदिराशी संबंधित परंपरा आणि सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे महत्त्व या घटनांमधून नाशिकच्या धार्मिक ओळखीचा विकास दिसून येतो. त्याच वेळी स्थानिक बाजारपेठा, शेती, व्यापारी मार्ग आणि सैन्याच्या हालचाली यांनी शहराच्या अर्थव्यवस्थेला आकार दिला.

पेशवाईच्या उत्तरार्धात मराठा सत्तेतील अंतर्गत संघर्ष वाढले आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे सामर्थ्य वाढत गेले. अखेरीस इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला. या सत्तांतरामुळे नाशिकच्या इतिहासात पुढील ब्रिटिशकालीन पर्व सुरू झाले.

नाशिकचा पेशवेकालीन इतिहास समजून घेताना धार्मिक परंपरा, वास्तुकला, अर्थव्यवस्था आणि राजकीय घडामोडी यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांनी मिळून नाशिकच्या पुढील ऐतिहासिक विकासासाठी पायाभूत भूमिका बजावली.