छत्रपती संभाजी महाराज आणि नाशिकमधील मराठा-मुघल संघर्ष

प्रस्तावना

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात एक अत्यंत कठीण आणि संघर्षमय पर्व सुरू झाले. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत मुघल सम्राट औरंगजेबाने दक्षिण भारतात आपली सत्ता विस्तारण्यासाठी मोठी मोहीम हाती घेतली. या संघर्षाचा परिणाम महाराष्ट्रातील अनेक प्रदेशांवर झाला. नाशिक, त्र्यंबकेश्वर, बागलाण, साल्हेर, मुल्हेर आणि खानदेशाकडे जाणारे मार्ग या काळात विशेष महत्त्वाचे ठरले.

नाशिकचे महत्त्व केवळ धार्मिक किंवा व्यापारी शहर म्हणून नव्हते. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा, डोंगरावरील किल्ले, घाटमार्ग आणि उत्तर भारतातून दख्खनमध्ये प्रवेश करण्याचे मार्ग यांमुळे हा प्रदेश लष्करी दृष्टीने महत्त्वाचा होता. मुघल सैन्याला दख्खनमध्ये आपले वर्चस्व वाढवायचे होते, तर मराठ्यांना किल्ले, घाटमार्ग आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा उपयोग करून मुघल सैन्याला रोखायचे होते.

या भागात आपण इ.स. १६८१ पासून पुढील काळातील संभाजी महाराजांची कारकीर्द, औरंगजेबाची दख्खन मोहीम, नाशिक परिसरातील मराठा-मुघल संघर्ष, किल्ल्यांचे महत्त्व आणि सामान्य जनजीवनावर झालेला परिणाम यांचा आढावा घेणार आहोत. या घटनांचा अभ्यास करताना नाशिक शहरावरील नियंत्रण आणि संपूर्ण नाशिक जिल्ह्यातील किल्ले व ग्रामीण भागांवरील नियंत्रण या दोन गोष्टी वेगळ्या समजणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन काळात एखाद्या शहरावर किंवा किल्ल्यावर सत्ता मिळाली, तरी आसपासच्या सर्व प्रदेशावर कायमस्वरूपी नियंत्रण प्रस्थापित झालेच असे नाही.

छत्रपती संभाजी महाराजांचा राज्यारोहण काळ

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन एप्रिल १६८० मध्ये झाले. त्यानंतर मराठा राज्यात उत्तराधिकाराचा प्रश्न निर्माण झाला. या राजकीय परिस्थितीत संभाजी महाराजांनी आपले नेतृत्व प्रस्थापित केले आणि इ.स. १६८१ मध्ये त्यांचा राज्याभिषेक झाला. शिवाजी महाराजांनी उभारलेले स्वराज्य टिकवणे, त्याचा विस्तार करणे आणि मुघल साम्राज्याच्या वाढत्या दबावाला तोंड देणे ही त्यांच्यासमोरील प्रमुख आव्हाने होती.

संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीपासूनच मराठा राज्याला अनेक आघाड्यांवर संघर्ष करावा लागला. मुघल साम्राज्याशी युद्ध सुरू होतेच; त्याचबरोबर आदिलशाही, कुतुबशाही आणि किनारपट्टीवरील सिद्दी यांच्याशी संबंधित राजकीय व लष्करी प्रश्नही होते. पोर्तुगीज सत्तेशीही संघर्षाचे प्रसंग आले. त्यामुळे मराठा सैन्याला वेगवेगळ्या प्रदेशांत मोहिमा कराव्या लागत होत्या.

नाशिकचा प्रदेश या व्यापक संघर्षात महत्त्वाचा होता. हा भाग दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशाला खानदेश आणि गुजरातकडे जाणाऱ्या मार्गांशी जोडत होता. नाशिकच्या उत्तरेकडील बागलाण परिसरात डोंगरी किल्ल्यांची साखळी होती. साल्हेर, मुल्हेर आणि आसपासच्या दुर्गम ठिकाणांवर नियंत्रण असल्यास सैन्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि व्यापारी मार्गांचे संरक्षण करणे शक्य होत असे.

संभाजी महाराजांसाठी या प्रदेशाचे महत्त्व दोन प्रकारचे होते. पहिले म्हणजे, मुघल सैन्याला दक्षिणेकडे जाणाऱ्या मार्गांवर अडथळे निर्माण करणे. दुसरे म्हणजे, स्वराज्याच्या उत्तरेकडील सीमावर्ती प्रदेशात मराठा प्रभाव टिकवून ठेवणे. यासाठी केवळ मोठ्या लढाया पुरेशा नव्हत्या; स्थानिक सरदारांचे सहकार्य, किल्ल्यांची व्यवस्था, गुप्त माहिती आणि जलद हालचाली करणारे सैन्यही आवश्यक होते.

औरंगजेबाची दख्खन मोहीम

मुघल सम्राट औरंगजेबाने इ.स. १६८१ मध्ये दख्खनमध्ये स्वतःच्या नेतृत्वाखाली मोठी मोहीम सुरू केली. या मोहिमेमागे अनेक उद्दिष्टे होती. मराठा सत्तेचा प्रभाव कमी करणे, दख्खनमधील स्वतंत्र सुलतानशाही राज्यांवर नियंत्रण मिळवणे आणि दक्षिण भारतात मुघल साम्राज्याचा विस्तार करणे ही त्यांपैकी प्रमुख उद्दिष्टे होती.

औरंगजेबाची मोहीम ही केवळ एखाद्या शहरावर कब्जा मिळवण्यापुरती मर्यादित नव्हती. त्याने दीर्घकाळ दख्खनमध्ये राहून मोठ्या सैन्याच्या साहाय्याने किल्ले जिंकण्याचा, रसदपुरवठा कायम ठेवण्याचा आणि मराठा सैन्याच्या हालचालींना अडथळा आणण्याचा प्रयत्न केला. परंतु दख्खनचा डोंगराळ भूभाग, पावसाळ्यातील अडचणी, लांब पल्ल्याचे पुरवठामार्ग आणि मराठ्यांच्या वेगवान मोहिमा यांमुळे मुघल सैन्याला मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागला.

नाशिक व बागलाण परिसर या मोहिमेत महत्त्वाचा ठरला, कारण येथून खानदेश, गुजरात आणि दख्खनमधील इतर भागांकडे जाणारे मार्ग उपलब्ध होते. मुघल सैन्याने या मार्गांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला, तर मराठ्यांनी किल्ले व डोंगराळ भागांचा उपयोग करून त्यांना रोखण्याचा प्रयत्न केला.

या संघर्षाचे स्वरूप बदलते होते. एखाद्या काळात मुघल सैन्य एखादा किल्ला जिंकत असे; काही काळाने मराठे पुन्हा त्या परिसरात प्रभाव निर्माण करत. त्यामुळे या प्रदेशाचा इतिहास सरळ आणि कायमस्वरूपी सत्ताबदलांचा नसून, अनेक मोहिमा, वेढे, तात्पुरते ताबे आणि स्थानिक राजकीय बदल यांचा इतिहास आहे.

शहजादा अकबराचा बंड आणि नाशिक-बागलाण मार्गाचे महत्त्व

औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेच्या सुरुवातीच्या काळातील एक महत्त्वाची घटना म्हणजे त्याचा मुलगा शहजादा मुहम्मद अकबर याने केलेले बंड. अकबराने राजपूत सरदारांच्या मदतीने आपल्या वडिलांविरुद्ध बंड केले; मात्र त्याला अपेक्षित यश मिळाले नाही. त्यानंतर त्याने संभाजी महाराजांकडे आश्रय घेण्याचा निर्णय घेतला.

इ.स. १६८१ मध्ये शहजादा अकबर उत्तर भारतातून दख्खनकडे येताना खानदेश आणि बागलाणमार्गे नाशिकच्या परिसरातून पुढे गेला. त्या वेळी मुघल अधिकाऱ्यांना त्याच्या हालचालींची माहिती मिळाली होती. महाराष्ट्राच्या इतिहासावर लेखन करणारे इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांनी अकबराच्या या प्रवासाचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या वर्णनानुसार, मुघल अधिकारी त्याच्या मागावर होते; परंतु अकबर त्यांच्यापूर्वी पुढे निघून गेला आणि त्र्यंबकजवळील घाटमार्गाने कोकणात पोहोचला. पुढे त्याला संभाजी महाराजांचा आश्रय मिळाला.

या घटनेतून नाशिक आणि बागलाण प्रदेशाचे भौगोलिक महत्त्व स्पष्ट होते. उत्तर भारतातून दख्खनमध्ये येणाऱ्या व्यक्ती किंवा सैन्याला या प्रदेशातून विविध मार्ग उपलब्ध होत होते. डोंगररांगा, घाट, अरुंद खिंडी आणि किल्ल्यांच्या आसपासचे रस्ते यांमुळे सैन्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवता येत असे; मात्र त्याच भौगोलिक परिस्थितीमुळे पाठलाग करणाऱ्या सैन्यालाही अडचणी येत असत.

शहजादा अकबर आणि संभाजी महाराज यांच्यातील संबंध हे मुघल साम्राज्याच्या अंतर्गत राजकारणाशी संबंधित होते. दोघांनी औरंगजेबाविरुद्ध काही योजना आखण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यातून मुघल साम्राज्याविरुद्ध निर्णायक विजय मिळवता आला नाही. तरीही अकबराच्या प्रवासामुळे नाशिक-बागलाण मार्ग मुघलांच्या दृष्टीने किती संवेदनशील होता, हे दिसून येते.

या प्रसंगाकडे केवळ राजघराण्यातील वाद म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. एखादा बंडखोर राजपुत्र कोणत्या मार्गाने जातो, त्याला कोणत्या सरदारांचा पाठिंबा मिळतो आणि कोणते किल्ले किंवा घाटमार्ग त्याच्या प्रवासासाठी उपयोगी ठरतात, यावर त्या काळातील राजकीय परिस्थिती अवलंबून असे. नाशिक परिसर या मोठ्या राजकीय घडामोडींच्या मार्गावर होता.

इ.स. १६८५ मध्ये मुघलांनी नाशिक शहर ताब्यात घेतले

नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत ऐतिहासिक नोंदीनुसार, इ.स. १६८५ मध्ये औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत मुघलांनी नाशिक शहर ताब्यात घेतले. ही घटना संभाजी महाराजांच्या राज्यकाळातील मराठा-मुघल संघर्षाचा एक महत्त्वाचा टप्पा होती.

नाशिक शहर ताब्यात घेण्यामागे केवळ स्थानिक राजकीय महत्त्व नव्हते. गोदावरीच्या काठावरील हे शहर धार्मिक केंद्र होते. येथे यात्रेकरू येत, स्थानिक बाजारपेठा कार्यरत होत्या आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी शहराचे आर्थिक संबंध होते. त्यामुळे शहरावर नियंत्रण मिळवणे म्हणजे एका महत्त्वाच्या वस्तीवर आणि तिच्या परिसरातील काही प्रशासकीय व आर्थिक व्यवस्थांवर प्रभाव प्रस्थापित करणे होय.

तथापि, नाशिक शहर मुघलांच्या ताब्यात आले म्हणजे संपूर्ण आजच्या नाशिक जिल्ह्यातील प्रत्येक किल्ला, गाव आणि डोंगराळ भाग त्याच वेळी मुघलांच्या पूर्ण नियंत्रणाखाली आला, असे समजणे योग्य ठरणार नाही. त्या काळातील प्रशासकीय सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांशी जुळत नव्हत्या. नाशिक शहर, त्र्यंबकचा परिसर, बागलाणमधील किल्ले आणि खानदेशाकडे जाणारे मार्ग यांचे नियंत्रण वेगवेगळ्या मोहिमांनुसार बदलू शकत होते.

मुघल सैन्याला नाशिकमध्ये आपले स्थान टिकवून ठेवण्यासाठी सैनिकांची व्यवस्था, अन्नधान्य आणि इतर रसद, वाहतूकमार्गांची सुरक्षितता आणि स्थानिक अधिकाऱ्यांचे सहकार्य आवश्यक होते. दुसरीकडे मराठा सैन्याला मुघलांच्या या व्यवस्थेवर दबाव आणण्यासाठी जलद हालचाली, स्थानिक माहिती आणि डोंगराळ प्रदेशाचा उपयोग करता येत असे.

म्हणूनच नाशिकच्या इतिहासातील हा काळ एका विजयाने किंवा एका पराभवाने संपत नाही. शहराचा ताबा कोणाकडे होता, आसपासच्या किल्ल्यांवर कोणाचा प्रभाव होता आणि ग्रामीण भागात कोणत्या सत्तेचे आदेश मानले जात होते, हे प्रश्न अनेकदा स्वतंत्रपणे पाहावे लागतात.

बागलाण, साल्हेर आणि मुल्हेर किल्ल्यांचे सामरिक महत्त्व

नाशिकच्या उत्तरेकडील बागलाण प्रदेश हा मराठा-मुघल संघर्षाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा होता. या प्रदेशातील साल्हेर, मुल्हेर आणि इतर किल्ले डोंगररांगांमध्ये वसलेले होते. त्यांचे स्थान असे होते की, आसपासच्या दऱ्या, मार्ग आणि प्रदेशातील हालचालींवर लक्ष ठेवणे शक्य होत असे.

महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार, बागलाण प्रदेशात अनेक किल्ले आणि प्रशासकीय विभाग होते. साल्हेर व मुल्हेर हे तेथील महत्त्वाचे किल्ले मानले जात. या प्रदेशावर नियंत्रण मिळवणे म्हणजे केवळ किल्ल्याच्या तटबंदीवर ध्वज फडकवणे नव्हते; तर परिसरातील मार्ग, वसाहती आणि लष्करी हालचालींवर प्रभाव निर्माण करणेही त्यात समाविष्ट होते.

शिवाजी महाराजांच्या काळात साल्हेरच्या लढाईने या प्रदेशाचे महत्त्व स्पष्ट केले होते. संभाजी महाराजांच्या काळातही बागलाणची भौगोलिक स्थिती बदलली नव्हती. मुघलांना उत्तर महाराष्ट्र आणि दख्खनमधील संपर्कमार्ग सुरक्षित ठेवायचे होते, तर मराठ्यांना या मार्गांवर दबाव निर्माण करून मुघल सैन्याच्या हालचाली मर्यादित करायच्या होत्या.

किल्ल्यांचे महत्त्व पुढील बाबींमध्ये दिसून येते:

• नजर ठेवणे: डोंगरमाथ्यावरून दूरवरच्या मार्गांवर आणि दऱ्यांमध्ये होणाऱ्या हालचालींची माहिती मिळू शकत असे.
• संरक्षण: शत्रूच्या सैन्याला किल्ला जिंकण्यासाठी वेढा घालावा लागत असे. त्यामुळे त्याचा वेळ आणि संसाधने खर्च होत.
• रसद आणि निवारा: किल्ल्यांचा उपयोग सैनिकांच्या तैनातीसाठी आणि आवश्यक साठा सुरक्षित ठेवण्यासाठी होऊ शकत असे.
• प्रादेशिक प्रभाव: किल्ल्याच्या आसपासच्या गावांशी आणि मार्गांशी संबंध ठेवून स्थानिक पातळीवर राजकीय प्रभाव निर्माण करता येत असे.

मात्र किल्ल्यावर ताबा मिळवणे आणि संपूर्ण प्रदेशावर दीर्घकाळ प्रशासन चालवणे या वेगळ्या गोष्टी होत्या. किल्ल्याची संरक्षणव्यवस्था मजबूत असली तरी त्याला अन्नधान्य, पाणी, सैनिक आणि इतर पुरवठा आवश्यक असे. पुरवठामार्ग अडवले गेले किंवा मदत पोहोचली नाही, तर किल्ल्यावरील सत्ता संकटात येऊ शकत असे.

या कारणांमुळे नाशिक-बागलाण प्रदेशात मराठे आणि मुघल यांच्यातील संघर्ष दीर्घकाळ सुरू राहिला. या संघर्षात मोठ्या सैन्याच्या लढायांबरोबरच किल्ल्यांचे वेढे, मार्गांवरील हालचाली, स्थानिक सरदारांची निष्ठा आणि अचानक केलेले हल्ले यांनाही महत्त्व होते.

मुघल प्रशासन आणि नाशिक परिसरातील बदल

नाशिक शहर मुघलांच्या ताब्यात गेल्यानंतर शहराचे प्रशासन मुघल सत्तेच्या व्यापक व्यवस्थेशी जोडले गेले. त्या काळात मुघल साम्राज्याच्या प्रांतांमध्ये सुभा, सरकार, परगणा आणि गाव अशा विविध प्रशासकीय पातळ्या होत्या. या रचनेत महसूल गोळा करणे, कायदा-सुव्यवस्था राखणे आणि लष्करी हालचालींसाठी साधनसामग्री उपलब्ध करून देणे यांना महत्त्व होते.

आजच्या नाशिक जिल्ह्याचा संपूर्ण प्रदेश त्या काळात एकाच प्रशासकीय विभागात होता असे नाही. नाशिकच्या आसपासचा काही भाग आणि बागलाणसारखे प्रदेश वेगवेगळ्या प्रशासकीय व्यवस्थांशी जोडलेले होते. त्यामुळे तत्कालीन कागदपत्रे आणि इतिहासग्रंथांचा अभ्यास करताना त्या काळातील भौगोलिक व प्रशासकीय विभाग लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

मुघल प्रशासनासाठी स्थानिक अधिकारी, महसूल गोळा करणारे कर्मचारी, गावपातळीवरील प्रमुख आणि जमीन कसणारे शेतकरी यांचे सहकार्य महत्त्वाचे होते. राज्याला सैन्याचा खर्च भागवण्यासाठी महसूल आवश्यक असे. परंतु युद्धकाळात महसूल गोळा करणे अधिक कठीण होऊ शकत असे. सैन्याची ये-जा, शेतीची हानी, वाहतुकीतील अडथळे आणि अनिश्चित राजकीय परिस्थिती यांमुळे सामान्य लोकांवर आर्थिक ताण येण्याची शक्यता असे.

मराठ्यांच्या कारभारातही महसूल आणि लष्करी खर्च यांना महत्त्व होते. चौथाईसारख्या महसुली हक्कांच्या मागण्या या व्यापक मराठा-मुघल संघर्षाचा भाग होत्या. चौथाई म्हणजे एखाद्या प्रदेशातील उत्पन्नाच्या ठरावीक भागावर दावा करण्याचा हक्क; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष वापर प्रदेश, राजकीय परिस्थिती आणि करारांनुसार बदलत असे.

नाशिक परिसरातील सत्तासंघर्ष समजून घेताना एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते: मुघल किंवा मराठा सत्ता म्हणजे केवळ राजाचे नाव नव्हे. प्रत्यक्ष प्रशासन किती प्रभावी होते, महसूल कोणी गोळा केला, स्थानिक सरदार कोणाच्या बाजूने होते आणि सैन्य किती काळ त्या भागात राहू शकत होते, यावर सत्तेचे स्वरूप ठरत असे.

इ.स. १६८८ नंतरची परिस्थिती आणि मतबर खानाची नियुक्ती

महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत नाशिक इतिहासविषयक नोंदीत इ.स. १६८८ मध्ये मतबर खान या मुघल सरदाराची नियुक्ती झाल्याचा उल्लेख आहे. त्या काळात औरंगजेबाची दख्खन मोहीम सुरूच होती आणि मराठा प्रतिकार मोडून काढण्यासाठी मुघलांनी विविध लष्करी व प्रशासकीय उपाय केले.

या नियुक्तीचा संदर्भ व्यापक युद्धपरिस्थितीत पाहणे योग्य ठरेल. औरंगजेबाच्या सैन्याला मोठ्या प्रदेशावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी विश्वासू सरदारांची नेमणूक करावी लागत होती. त्यांना किल्ल्यांवर लक्ष ठेवणे, सैन्याच्या हालचाली समन्वयित करणे, स्थानिक प्रशासन चालवणे आणि विरोधी सैन्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे अशा जबाबदाऱ्या पार पाडाव्या लागत असत.

परंतु मुघल अधिकाऱ्यांची नियुक्ती झाली म्हणून त्या भागातील सर्व प्रतिकार संपला, असे मानता येत नाही. मराठा सैन्याने अनेक भागांत आपली हालचाल सुरू ठेवली. त्यांच्या युद्धपद्धतीत वेगवान स्वाऱ्या, अचानक हल्ले आणि शत्रूच्या पुरवठ्यावर दबाव आणणे यांचा उपयोग होत असे. डोंगराळ प्रदेशात अशा पद्धतींना विशेष महत्त्व होते.

नाशिक आणि बागलाण परिसरातील संघर्ष हा याच प्रकारच्या दीर्घकालीन युद्धाचा भाग होता. मुघलांकडे मोठे सैन्य, संसाधने आणि प्रशासकीय यंत्रणा होती; तर मराठ्यांना स्थानिक भूगोलाचे ज्ञान, वेगवान हालचाली आणि विविध ठिकाणी पुन्हा संघटित होण्याची क्षमता यांचा फायदा मिळत असे. त्यामुळे युद्धाचा निकाल केवळ एखाद्या मोठ्या लढाईवर अवलंबून राहत नसे.

संताजी घोरपडे यांची मोहीम आणि इ.स. १६९५ मधील घटना

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतरही मराठा-मुघल संघर्ष थांबला नाही. संभाजी महाराजांना इ.स. १६८९ मध्ये मुघलांनी पकडले आणि त्यांची हत्या केली. त्यानंतर राजाराम महाराजांच्या काळात मराठा प्रतिकार नव्या स्वरूपात पुढे चालू राहिला. औरंगजेबाला मराठा राज्याचा पूर्ण पराभव करून त्याची सत्ता संपवायची होती; परंतु मराठ्यांनी अनेक वर्षे संघर्ष सुरू ठेवला.

या पुढील काळात संताजी घोरपडे हे मराठा सैन्यातील एक महत्त्वाचे सेनापती म्हणून उदयास आले. त्यांच्या मोहिमांमध्ये मुघल सैन्याच्या छावण्यांवर आणि हालचालींवर अचानक हल्ले करण्याला महत्त्व होते. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या इतिहासविषयक नोंदीत इ.स. १६९५ मध्ये संताजी यांनी नाशिक शहरावर धाड घातल्याचा उल्लेख आहे. या धाडीनंतर शहरात काही काळ मराठ्यांचा प्रभाव प्रस्थापित झाल्याचेही या नोंदीत नमूद केले आहे.

या घटनेतून नाशिक शहरावरील नियंत्रण किती अस्थिर होते हे दिसून येते. मुघल सैन्याने शहर ताब्यात घेतले असले तरी मराठे योग्य संधी मिळाल्यावर त्या भागात प्रवेश करून मुघल प्रशासनाला आव्हान देऊ शकत होते. अशा मोहिमांमुळे मुघलांना शहर व आसपासचा परिसर सुरक्षित ठेवण्यासाठी सतत सैन्य आणि संसाधने खर्च करावी लागत असत.

संताजींच्या मोहिमांचा परिणाम केवळ युद्धभूमीपुरता मर्यादित नव्हता. सैन्याच्या हालचालींमुळे वाहतुकीचे मार्ग, व्यापारी व्यवहार आणि महसूल गोळा करण्याच्या व्यवस्थेवर परिणाम होत असे. एखाद्या प्रदेशात सत्ता कोणाची आहे याबाबत अनिश्चितता निर्माण झाली, तर व्यापाऱ्यांना सुरक्षित प्रवासाची चिंता असे आणि शेतकऱ्यांना कर व शेतीच्या संरक्षणाबाबत अडचणी येऊ शकत.

तथापि, इ.स. १६९५ च्या धाडीचा उल्लेख म्हणजे त्यानंतर संपूर्ण नाशिक प्रदेश कायमचा मराठ्यांच्या ताब्यात गेला, असा अर्थ घेऊ नये. अधिकृत जिल्हा इतिहासातही मराठ्यांचा प्रभाव तात्पुरता असल्याचे सूचित केले आहे. पुढे औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत, म्हणजे इ.स. १७०७ पर्यंत, नाशिकचा प्रदेश व्यापकपणे मुघल सत्तेखाली असल्याचे जिल्ह्याच्या इतिहासविषयक नोंदीत नमूद आहे. प्रत्यक्ष नियंत्रण मात्र वेगवेगळ्या ठिकाणी बदलत राहिले.

युद्धकाळातील सामान्य जनजीवन

राजे, सेनापती आणि किल्ल्यांच्या मोहिमा यांचा इतिहास महत्त्वाचा असला, तरी या संघर्षाचा सर्वाधिक परिणाम सामान्य जनतेच्या जीवनावरही होत होता. नाशिक परिसरातील लोकांचे जीवन शेती, पशुपालन, व्यापार, धार्मिक यात्रा आणि स्थानिक कारागिरी यांवर अवलंबून होते. गोदावरी खोरे आणि आसपासची गावे शहराशी आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या जोडलेली होती.

युद्धकाळात सैन्याच्या ये-जा मुळे गावांवर अन्नधान्य, चारा, वाहतूक आणि इतर पुरवठ्याचा भार पडू शकत असे. एखाद्या भागात लढाई झाली किंवा सैन्याची छावणी पडली, तर शेतजमिनींचे नुकसान होण्याची शक्यता असे. रस्ते असुरक्षित झाल्यास व्यापारी आणि यात्रेकरूंची ये-जा कमी होऊ शकत असे. महसूल वसुलीतील बदलांमुळे शेतकरी आणि स्थानिक वतनदारांनाही अनिश्चिततेचा सामना करावा लागत असे.

नाशिक हे धार्मिक महत्त्वाचे ठिकाण असल्यामुळे गोदावरीकाठची धार्मिक स्थळे आणि यात्रांशी संबंधित व्यवहारही शहराच्या जीवनाचा भाग होते. परंतु राजकीय अस्थिरतेच्या काळात यात्रेकरूंची सुरक्षितता, प्रवासाचे मार्ग आणि बाजारपेठांतील व्यवहार यांवर परिणाम होऊ शकत असे. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून प्रत्येक गावातील परिस्थिती नेमकी कशी होती, हे सांगता येत नसले तरी दीर्घकाळ चाललेल्या युद्धाचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर ताण पडणे स्वाभाविक होते.

याच वेळी समाजजीवन पूर्णपणे थांबले होते असेही म्हणता येणार नाही. लोक शेती करत राहिले, स्थानिक देवस्थानांचे कार्य सुरू राहिले आणि बाजारपेठांमध्ये व्यवहार होत राहिले. परिस्थिती प्रदेशानुसार बदलत असे. एखाद्या ठिकाणी युद्धाचा थेट परिणाम झाला असेल, तर दुसऱ्या ठिकाणी तुलनेने स्थिरता असू शकत होती.

म्हणून या काळातील नाशिकचा इतिहास लिहिताना दोन बाजू लक्षात घेणे आवश्यक आहे. एकीकडे मुघल-मराठा सत्तासंघर्ष आणि किल्ल्यांसाठीच्या मोहिमा होत्या; तर दुसरीकडे सामान्य लोक आपले दैनंदिन जीवन टिकवण्याचा प्रयत्न करत होते.

या कालखंडातील महत्त्वाच्या घटनांचा कालक्रम

वर्ष	घटना
१६८०	छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन; मराठा राज्यात उत्तराधिकाराचा प्रश्न निर्माण झाला.
१६८१	संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला.
१६८१	औरंगजेबाचा मुलगा शहजादा मुहम्मद अकबर बंड अपयशी ठरल्यानंतर दख्खनकडे आला; त्याच्या प्रवासात खानदेश-बागलाण-नाशिक परिसराचा मार्ग महत्त्वाचा ठरला.
१६८१–१६८२	औरंगजेबाने दख्खनमध्ये मोठ्या मोहिमेची सुरुवात करून आपले सैन्य दक्षिणेकडे आणले.
१६८५	महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक इतिहासविषयक नोंदीनुसार, मुघलांनी नाशिक शहर ताब्यात घेतले.
१६८८	नाशिकच्या अधिकृत इतिहासविषयक नोंदीत मतबर खानाच्या नियुक्तीचा उल्लेख आहे.
१६८९	संभाजी महाराज मुघलांच्या ताब्यात सापडले आणि त्यांची हत्या करण्यात आली. मराठा प्रतिकार पुढे चालू राहिला.
१६९५	संताजी घोरपडे यांनी नाशिक शहरावर धाड घातल्याचा अधिकृत जिल्हा इतिहासात उल्लेख आहे.
१७०७	औरंगजेबाचे निधन झाले. त्याच्या मृत्यूपर्यंत नाशिक परिसर व्यापकपणे मुघल सत्तेखाली असल्याचे अधिकृत नोंदीत नमूद आहे.

टीप: हा कालक्रम नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासातील नोंदी आणि मध्ययुगीन इतिहासावरील प्रकाशित साधनांच्या आधारे दिला आहे. त्या काळातील नियंत्रणात वारंवार बदल होत असल्याने शहर, किल्ले आणि ग्रामीण भाग यांची राजकीय स्थिती एकसारखी होती असे गृहीत धरू नये.

या कालखंडाचा नाशिकच्या इतिहासावर झालेला परिणाम

छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळापासून औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेच्या अखेरपर्यंत नाशिक परिसराने दीर्घकाळ चाललेल्या मराठा-मुघल संघर्षाचा अनुभव घेतला. या काळातील प्रमुख ऐतिहासिक परिणाम पुढीलप्रमाणे सांगता येतील.

१. नाशिकचे सामरिक महत्त्व अधोरेखित झाले. नाशिक शहर, त्र्यंबकचे घाटमार्ग आणि बागलाणमधील किल्ले यांचे स्थान उत्तर महाराष्ट्र व दख्खनमधील लष्करी हालचालींसाठी महत्त्वाचे होते.

२. किल्ल्यांचे राजकीय महत्त्व वाढले. साल्हेर, मुल्हेर आणि इतर डोंगरी किल्ले हे संरक्षण, नजर ठेवणे आणि प्रदेशावर प्रभाव राखणे यासाठी उपयोगी होते.

३. शहरावरील सत्ता स्थिर नव्हती. मुघलांनी नाशिक ताब्यात घेतले, परंतु मराठ्यांनी पुढेही त्या भागात मोहिमा केल्या. त्यामुळे राजकीय नियंत्रणात चढ-उतार होत राहिले.

४. सामान्य जनजीवनावर युद्धाचा ताण पडला. शेती, व्यापार, वाहतूक, महसूल वसुली आणि धार्मिक यात्रांवर राजकीय अस्थिरतेचा परिणाम होण्याची शक्यता होती.

५. मराठा प्रतिकार औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत टिकून राहिला. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतरही मराठा राज्याचा प्रतिकार संपला नाही. राजाराम महाराजांच्या काळात आणि पुढे मराठा सरदारांच्या मोहिमांतून हा संघर्ष सुरू राहिला.

निष्कर्ष

छत्रपती संभाजी महाराजांचा काळ आणि औरंगजेबाची दख्खन मोहीम हा नाशिकच्या इतिहासातील संघर्षमय कालखंड होता. या काळात नाशिक शहराचे धार्मिक आणि व्यापारी महत्त्व कायम असले, तरी त्याच्या भौगोलिक स्थानामुळे त्याला विशेष लष्करी महत्त्वही प्राप्त झाले. उत्तर भारतातून दख्खनकडे जाणारे मार्ग, त्र्यंबक परिसरातील घाट आणि बागलाणमधील किल्ले यांमुळे हा प्रदेश मुघल व मराठा या दोन्ही सत्तांसाठी महत्त्वाचा ठरला.

इ.स. १६८५ मध्ये मुघलांनी नाशिक शहर ताब्यात घेतले, तरी मराठ्यांचा प्रतिकार पुढे चालू राहिला. इ.स. १६९५ मध्ये संताजी घोरपडे यांनी शहरावर धाड घातल्याची नोंद या संघर्षाचे स्वरूप स्पष्ट करते. त्यामुळे या कालखंडाचा इतिहास हा एका बाजूच्या विजयाचा नसून, दीर्घकाळ चाललेल्या सत्तासंघर्षाचा इतिहास आहे.

या काळाचा अभ्यास करताना राजकीय घटनांबरोबरच स्थानिक समाज, अर्थव्यवस्था, किल्ले आणि वाहतूकमार्ग यांचाही विचार करणे महत्त्वाचे आहे. नाशिकचा इतिहास हा केवळ शहराच्या सत्ताबदलांचा इतिहास नाही; तो उत्तर महाराष्ट्रातील भौगोलिक परिस्थिती, प्रादेशिक राजकारण आणि मराठा-मुघल संघर्ष यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्याची संधी देतो.