प्रस्तावना
नाशिकच्या इतिहासात सतरावे शतक अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या काळात दख्खनमधील निजामशाही, मुघल साम्राज्य आणि पुढे मराठा सत्तेच्या उदयामुळे राजकीय परिस्थितीत मोठे बदल झाले. नाशिक शहर आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश उत्तर भारतातून दख्खनकडे जाणाऱ्या मार्गांच्या जवळ असल्यामुळे सामरिक आणि प्रशासकीय दृष्टीने महत्त्वाचा होता. गोदावरी नदीचे खोरे, डोंगराळ प्रदेश, किल्ले आणि व्यापारी मार्ग यांमुळे या भागावर नियंत्रण मिळवण्याची इच्छा विविध सत्तांना होती.
सोळाव्या शतकाच्या अखेरीस आणि सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीस मुघल सम्राटांनी दख्खनमधील स्वतंत्र सल्तनतींवर आपले वर्चस्व वाढवण्याचा प्रयत्न केला. अहमदनगरची निजामशाही या संघर्षातील प्रमुख सत्ता होती. नाशिक आणि बागलाण परिसर कधी निजामशाहीच्या प्रभावाखाली, तर कधी मुघलांच्या नियंत्रणाखाली राहिला. सीमावर्ती भागांत स्थानिक सत्ताधीश, किल्लेदार आणि सरदार यांची भूमिका महत्त्वाची होती.
या काळात नाशिक शहराला गुलशनाबाद हे नाव देण्यात आल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो. पुढे शाहाजी राजे भोसले यांच्या राजकीय आणि लष्करी हालचाली, छत्रपती शिवाजी महाराजांचा उदय आणि मुघल-मराठा संघर्ष यांमुळे नाशिक प्रदेशाच्या इतिहासाला नवी दिशा मिळाली.
या भागात मुघल सत्तेचा दख्खनमधील विस्तार, गुलशनाबाद हे नाव, निजामशाहीचा ऱ्हास, शाहाजी राजे भोसले यांची भूमिका, नाशिकचे किल्ले व व्यापारी मार्ग, स्थानिक समाजजीवन आणि पुढील मराठा इतिहासाची पार्श्वभूमी यांचा सविस्तर आढावा घेण्यात येत आहे.
दख्खनमध्ये मुघल साम्राज्याचा विस्तार
मुघल साम्राज्याचा दख्खनमधील विस्तार अकबराच्या काळात अधिक संघटित स्वरूपात सुरू झाला. अकबराने उत्तर भारतातील मोठ्या भागावर सत्ता प्रस्थापित केल्यानंतर दख्खनमधील अहमदनगरच्या निजामशाहीकडे लक्ष दिले. दख्खनमधील स्वतंत्र सल्तनतींवर नियंत्रण मिळवणे हे मुघल साम्राज्याच्या दक्षिणेकडील विस्ताराचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते.
अहमदनगरची निजामशाही ही त्या काळातील एक प्रभावशाली सत्ता होती. तिच्या ताब्यातील प्रदेशांत आजच्या महाराष्ट्रातील अनेक भागांचा समावेश वेगवेगळ्या काळात होता. नाशिक, दौलताबाद आणि बागलाण यांसारख्या प्रदेशांवर नियंत्रण मिळवणे मुघलांसाठी सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. कारण या प्रदेशांमधून उत्तर भारत, खानदेश, गुजरात आणि दख्खन यांच्यातील संपर्कमार्गांवर लक्ष ठेवता येत होते.
इ.स. १५९५ पासून मुघल आणि निजामशाही यांच्यातील संघर्ष अधिक तीव्र झाला. निजामशाहीच्या राजकीय व्यवस्थेत अंतर्गत मतभेद होते. दरबारातील सरदार, लष्करी अधिकारी आणि सत्ताधारी गट यांच्यातील स्पर्धेमुळे निजामशाहीला मुघल आक्रमणांचा सामना करताना अडचणी निर्माण झाल्या.
मुघलांच्या दृष्टीने दख्खनवरील विजय म्हणजे केवळ नवीन प्रदेश मिळवणे नव्हते. त्यातून महसूल, लष्करी मार्ग, किल्ले आणि दक्षिणेकडील राजकीय घडामोडींवर प्रभाव प्रस्थापित करण्याची संधी मिळत होती. त्यामुळे नाशिकसारख्या भौगोलिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवण्याचे प्रयत्न वाढले.
तथापि, मुघल साम्राज्याने दख्खनमध्ये सत्ता वाढवली म्हणून संपूर्ण प्रदेशावर कायमस्वरूपी आणि निर्विघ्न नियंत्रण प्रस्थापित झाले, असे नव्हते. निजामशाहीचे अवशेष, स्थानिक सरदार, किल्लेदार आणि इतर दख्खनी सत्तांनी विविध काळांत प्रतिकार केला. यामुळे नाशिकसारख्या प्रदेशातील राजकीय परिस्थिती सतत बदलत राहिली.
नाशिक शहराला गुलशनाबाद हे नाव
नाशिकच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची नोंद म्हणजे शहराला गुलशनाबाद हे नाव देण्यात आल्याची परंपरा. महाराष्ट्र शासनाच्या नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासविषयक माहितीनुसार, इ.स. १६१५ मध्ये मुघलांनी नाशिक शहर निजामशाहीकडून ताब्यात घेतले आणि त्याला गुलशनाबाद हे नाव दिले.
गुलशनाबाद या नावाचा अर्थ साधारणपणे बागांचे शहर असा लावला जातो. फारसी भाषेतील गुलशन म्हणजे फुलांची बाग किंवा उद्यान, तर आबाद हा शब्द वस्ती किंवा वसलेले ठिकाण या अर्थाने वापरला जातो. मध्ययुगीन काळात काही शहरांना फारसी भाषेतील नावे देण्याची परंपरा होती. अशी नावे राजकीय सत्तेचा प्रभाव, प्रशासकीय ओळख किंवा शहराच्या नव्या प्रतिष्ठेशी संबंधित असू शकत.
नाशिकला गुलशनाबाद हे नाव किती काळ आणि कोणत्या प्रशासकीय कागदपत्रांत वापरले गेले, याविषयी निष्कर्ष काढताना उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी तपासणे आवश्यक आहे. नंतरच्या काळात नाशिक हे नाव पुन्हा प्रचलित राहिले. त्यामुळे गुलशनाबाद हे नाव वापरले गेले, याचा अर्थ स्थानिक समाजाने नाशिक हे नाव पूर्णपणे सोडले होते, असे मानता येत नाही.
नाशिकचे धार्मिक महत्त्व या काळातही कायम होते. गोदावरी नदी आणि तिच्याशी संबंधित तीर्थपरंपरांमुळे हे शहर हिंदू धार्मिक जीवनाशी जोडलेले होते. राजकीय सत्ता बदलली तरी धार्मिक स्थळे, यात्रापरंपरा आणि स्थानिक समाजजीवन यांचे अस्तित्व कायम राहू शकत होते.
गुलशनाबाद या नावाचा उल्लेख नाशिकच्या इतिहासातील राजकीय बदलांची आठवण करून देतो. त्याच वेळी शहराची ओळख ही केवळ राजकीय नावांवर अवलंबून नसते. स्थानिक धार्मिक परंपरा, भूगोल, व्यापार आणि समाजजीवन यांमुळे शहराचे ऐतिहासिक सातत्य टिकून राहते.
शाहाजी राजे भोसले आणि नाशिकचा राजकीय इतिहास
सतराव्या शतकातील नाशिकच्या इतिहासात शाहाजी राजे भोसले यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील आणि दख्खनमधील निजामशाही, आदिलशाही व मुघल सत्तांमधील संघर्षात सक्रिय असलेले एक प्रभावशाली सरदार होते. त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचा नाशिक, संगमनेर, जुन्नर, पुणे आणि अहमदनगर या प्रदेशांच्या इतिहासाशी संबंध येतो.
शाहाजी राजे सुरुवातीला निजामशाहीच्या सेवेत होते. इ.स. १६२४ मधील भातवडीच्या लढाईत त्यांनी महत्त्वाची कामगिरी केली. निजामशाहीतील राजकीय मतभेद आणि दरबारी संघर्षांमुळे त्यांच्या निष्ठेत पुढे बदल झाले. त्यांनी काही काळ आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली; नंतर पुन्हा निजामशाहीत प्रवेश केला. पुढे मुघल सत्तेशीही त्यांचे संबंध आले. या बदलत्या राजकीय परिस्थितीत शाहाजी राजांनी स्वतःची लष्करी ताकद आणि राजकीय प्रभाव टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केला.
इ.स. १६३० च्या दशकात निजामशाहीवर मुघलांचा दबाव वाढला. निजामशाहीचे स्वतंत्र अस्तित्व टिकवण्यासाठी शाहाजी राजांनी निजामशाही घराण्यातील एका राजपुत्राला गादीवर बसवून स्वतंत्र राजकीय व्यवस्था उभी करण्याचा प्रयत्न केला. इ.स. १६३२ मध्ये पेणगिरी येथे त्यांनी निजामशाहीचा स्वतंत्र दावा पुढे नेला, असे मराठी विश्वकोशातील शाहाजी राजांच्या चरित्रात नमूद केले आहे.
या प्रयत्नात नाशिकच्या दक्षिणेकडील आणि आसपासच्या प्रदेशांना महत्त्व होते. शाहाजी राजांचा प्रभाव उत्तरेला चांदवडच्या डोंगरांपर्यंत आणि इतर दिशांना विविध प्रदेशांपर्यंत पोहोचल्याचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. यावरून नाशिकच्या परिसरातील राजकीय घडामोडी आणि शाहाजी राजांची सत्ता यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात.
मुघल सम्राट शाहजहानने दख्खनमधील स्वतंत्र सत्तांचा अंत करण्यासाठी मोहिमा वाढवल्या. अखेरीस इ.स. १६३६ मध्ये निजामशाही संपुष्टात आली. शाहाजी राजांना आपला स्वतंत्र निजामशाही प्रयोग सोडावा लागला आणि त्यांनी आदिलशाहीची सेवा स्वीकारली.
शाहाजी राजांचा हा इतिहास नाशिकसाठी महत्त्वाचा आहे, कारण तो दाखवतो की हा प्रदेश केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या सीमांवर असलेला भाग नव्हता. तो स्वतंत्र राजकीय सत्ता टिकवण्याच्या प्रयत्नांचा, सरदारांच्या बदलत्या निष्ठांचा आणि लष्करी मोहिमांचा सक्रिय भाग होता.
निजामशाहीचा अंत आणि मुघल सत्तेचे बळकटीकरण
अहमदनगरच्या निजामशाहीचा अंत हा दख्खनच्या इतिहासातील निर्णायक टप्पा होता. निजामशाहीला अंतर्गत संघर्ष, दरबारी गटबाजी आणि मुघलांच्या वाढत्या लष्करी दबावाचा सामना करावा लागला. शाहाजी राजांसारख्या सरदारांनी स्वतंत्र राजकीय पर्याय उभा करण्याचा प्रयत्न केला; मात्र मुघल साम्राज्याची मोठी लष्करी ताकद आणि संघटित मोहिमा यांमुळे निजामशाहीचे अस्तित्व टिकवणे कठीण झाले.
इ.स. १६३६ च्या मुघल-आदिलशाही तहानंतर निजामशाहीच्या प्रदेशाचे पुनर्वाटप झाले आणि दख्खनमधील सत्तासंतुलन बदलले. शाहाजी राजांनी निजामशाहीचा दावा टिकवण्याचा प्रयत्न केला होता; परंतु अखेरीस त्यांना मुघलांच्या अटी स्वीकाराव्या लागल्या आणि त्यांनी आदिलशाहीच्या सेवेत प्रवेश केला.
या बदलामुळे नाशिक आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशांवर मुघलांचा प्रभाव वाढला. मात्र, राजकीय नियंत्रणाची अंमलबजावणी सर्वत्र सारखी नव्हती. काही किल्ले ताब्यात घेण्यासाठी स्वतंत्र मोहिमा कराव्या लागत, तर काही भागांमध्ये स्थानिक सरदारांशी समझोते करावे लागत.
नाशिक जिल्ह्यातील अंजनेरी, त्र्यंबक, चांदवड आणि बागलाण परिसर भौगोलिक व सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा होता. डोंगराळ भागातील किल्ले, घाटमार्ग आणि स्थानिक मार्गांवर नियंत्रण मिळवणे हे सैनिकी मोहिमांसाठी उपयोगी ठरत असे. त्यामुळे मोठ्या सत्तांमधील संघर्षाचा परिणाम या प्रदेशावर वारंवार होत राहिला.
मुघल सत्तेच्या बळकटीकरणानंतर महसूल गोळा करणे, सैनिकी तळ उभारणे आणि किल्ल्यांचे व्यवस्थापन यांना महत्त्व आले. राज्यव्यवस्थेत स्थानिक अधिकारी व सरदारांची भूमिका कायम राहिली. गावांच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार शेती असल्यामुळे महसूल व्यवस्थेतील बदलांचा शेतकऱ्यांवर परिणाम होऊ शकत होता.
नाशिक आणि बागलाणमधील किल्ल्यांचे महत्त्व
नाशिक जिल्ह्याच्या इतिहासात किल्ल्यांना विशेष स्थान आहे. जिल्ह्याचा मोठा भाग डोंगराळ असून अनेक किल्ले डोंगरमाथ्यांवर किंवा नैसर्गिक संरक्षण मिळणाऱ्या ठिकाणी बांधलेले आहेत. मध्ययुगीन काळात हे किल्ले सैनिकी संरक्षण, परिसरावर लक्ष ठेवणे आणि महत्त्वाच्या मार्गांचे नियंत्रण राखणे यासाठी उपयोगी ठरत होते.
बागलाण परिसरातील साल्हेर, मुल्हेर आणि गाळणा यांसारखे किल्ले उत्तर महाराष्ट्राच्या सामरिक इतिहासात महत्त्वाचे आहेत. गुजरात, खानदेश आणि दख्खन यांच्यातील मार्गांच्या जवळ असल्यामुळे या परिसरावर नियंत्रण ठेवण्याचे प्रयत्न विविध सत्तांनी केले.
नाशिकच्या पूर्वेकडील अंकाई-टंकाई किल्ल्यांचा इतिहासही उल्लेखनीय आहे. हे किल्ले मध्ययुगीन काळातील संरक्षण आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या परिसरात आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या एका ऐतिहासिक लेखात अंकाई-टंकाई परिसराचा धार्मिक, लष्करी आणि व्यापारी महत्त्वाशी संबंध जोडला आहे. त्याच लेखात हा प्रदेश मध्ययुगीन सुरत-औरंगाबाद मार्गाशी संबंधित असल्याचा उल्लेख आहे.
किल्ल्यांचे महत्त्व समजून घेताना एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते: किल्ला ताब्यात घेणे म्हणजे केवळ दगडी बांधकामावर नियंत्रण मिळवणे नव्हे. त्यातून आसपासच्या मार्गांवर लक्ष ठेवता येत असे, सैन्याला आश्रय मिळत असे आणि काही प्रसंगी महसूल वसुली किंवा स्थानिक राजकीय अधिकार टिकवणे शक्य होत असे.
तथापि, आज दिसणाऱ्या किल्ल्यांमधील सर्व बांधकाम एकाच राजवटीत झालेले नाही. अनेक किल्ल्यांचा वापर वेगवेगळ्या काळांत झाला आणि त्यात विविध सत्तांनी दुरुस्ती किंवा विस्तार केला. म्हणून प्रत्येक किल्ल्याच्या बांधकामाचा इतिहास त्याच्या स्वतंत्र पुरातत्त्वीय पुराव्यांच्या आधारे समजून घेणे आवश्यक आहे.
दुष्काळ, युद्धे आणि सामान्य जनजीवन
सतराव्या शतकाच्या पहिल्या काही दशकांत दख्खनमधील युद्धांबरोबरच दुष्काळ आणि अन्नटंचाईची गंभीर परिस्थिती निर्माण झाली. इ.स. १६३० ते १६३२ या काळात महाराष्ट्रासह दख्खनमधील विस्तृत प्रदेशाला भीषण दुष्काळाचा सामना करावा लागला. या संकटाचा परिणाम शेती, पशुधन, अन्नपुरवठा आणि लोकांच्या स्थलांतरावर झाला.
नाशिक हा शेतीप्रधान प्रदेश असल्यामुळे पावसाचे प्रमाण आणि पिकांचे उत्पादन यांचा लोकांच्या जीवनावर मोठा परिणाम होत असे. पाऊस अपुरा पडल्यास किंवा पिके नष्ट झाल्यास अन्नधान्याची उपलब्धता कमी होऊ शकत होती. त्यात युद्धामुळे शेतीची कामे विस्कळीत झाली, वाहतुकीत अडथळे निर्माण झाले किंवा महसूल वसुलीचा दबाव वाढला, तर सामान्य लोकांच्या अडचणी अधिक तीव्र होऊ शकत होत्या.
दुष्काळाचा परिणाम केवळ शेतकऱ्यांवरच होत नसे. धान्य विक्रेते, पशुपालक, कारागीर आणि लहान व्यापारी यांचे उत्पन्नही कमी होऊ शकत असे. अन्नधान्याच्या किमती वाढणे, जनावरांची संख्या कमी होणे आणि रोजगारासाठी स्थलांतर करणे अशा समस्या निर्माण होण्याची शक्यता होती.
मात्र, त्या काळातील नाशिकमधील प्रत्येक गावाची परिस्थिती एकसारखी होती असे म्हणता येत नाही. पाण्याची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, स्थानिक धान्यसाठे आणि प्रशासनाने केलेल्या उपाययोजना यांनुसार संकटाची तीव्रता बदलत असावी.
या काळाचा अभ्यास करताना राजकीय घटनांबरोबरच लोकांच्या आर्थिक स्थितीकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. राजे आणि सरदारांच्या संघर्षांइतकाच दुष्काळ, अन्नपुरवठा आणि ग्रामीण समाजाचे अस्तित्व हा इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या उदयाची पार्श्वभूमी
इ.स. १६३० मध्ये शिवनेरी किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील शाहाजी राजे भोसले दख्खनमधील राजकीय संघर्षांत सक्रिय होते, तर माता जिजाबाई यांनी शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या घडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. शिवाजी महाराजांचा जन्म आणि बालपण यांचा थेट संबंध नाशिक शहराशी नसला, तरी त्यांच्या कुटुंबाच्या राजकीय कारकिर्दीचा आणि नाशिकच्या आसपासच्या प्रदेशाचा संबंध होता.
शाहाजी राजांच्या राजकीय हालचालींमध्ये पुणे, जुन्नर, संगमनेर, अहमदनगर आणि नाशिकच्या आसपासच्या प्रदेशांचा उल्लेख येतो. निजामशाही व मुघल यांच्यातील संघर्षामुळे या प्रदेशांत लष्करी हालचाली होत होत्या. शिवाजी महाराजांच्या पुढील राजकीय कारकिर्दीची पार्श्वभूमी समजण्यासाठी या व्यापक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे.
शिवाजी महाराजांनी पुढे स्वराज्य स्थापनेचा प्रयत्न केला. त्यासाठी किल्ले, स्थानिक समाजाचा पाठिंबा, सैन्यव्यवस्था आणि प्रशासन यांना महत्त्व दिले. नाशिक जिल्ह्यातील डोंगराळ प्रदेश आणि किल्ले पुढील मराठा-मुघल संघर्षांत महत्त्वाचे ठरले.
नाशिक परिसरातील त्र्यंबक, बागलाण आणि इतर किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवणे म्हणजे उत्तर महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या मार्गांवर लक्ष ठेवण्याची संधी होती. या भौगोलिक वास्तवामुळे नाशिकचा प्रदेश पुढील मराठा इतिहासात महत्त्वाचा ठरला.
धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवन
मुघलकालीन नाशिकमध्ये राजकीय सत्तांतरांबरोबरच धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचे सातत्यही दिसून येते. गोदावरी नदी, पंचवटी आणि त्र्यंबकेश्वर यांसारख्या स्थळांमुळे हा प्रदेश हिंदू धार्मिक जीवनात महत्त्वाचा राहिला. यात्रेकरू, धार्मिक विधी आणि स्थानिक उत्सव यांमुळे या स्थळांभोवती सामाजिक व आर्थिक व्यवहारही घडत असत.
नाशिकचे धार्मिक महत्त्व राजकीय सत्तेच्या बदलांवर पूर्णपणे अवलंबून नव्हते. एखाद्या राजसत्तेने शहराचा ताबा घेतला किंवा त्याला नवीन नाव दिले, तरी स्थानिक धार्मिक परंपरा आणि तीर्थयात्रांचे महत्त्व कायम राहू शकत होते.
दख्खनमधील मुघल, निजामशाही आणि आदिलशाही या सत्तांच्या दरबारांमध्ये फारसी भाषेचा वापर महत्त्वाचा होता. त्याच वेळी स्थानिक लोकजीवनात मराठी भाषा आणि विविध प्रादेशिक परंपरा चालू होत्या. व्यापार, प्रशासन आणि सैनिकी सेवांमुळे विविध भाषिक व सांस्कृतिक समूहांचा परस्पर संपर्क वाढत होता.
या सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा अर्थ सर्व समुदायांमध्ये नेहमी शांततापूर्ण संबंध होते, असा होत नाही. राजकीय संघर्ष आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहअस्तित्व या दोन्ही गोष्टी मध्ययुगीन इतिहासात एकाच वेळी अस्तित्वात असू शकतात. म्हणून या काळाचा अभ्यास करताना केवळ संघर्ष किंवा केवळ सहअस्तित्व यांपैकी एका बाजूवर भर न देता उपलब्ध पुराव्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
मुघलकालीन नाशिकचा ऐतिहासिक वारसा
मुघलकालीन नाशिकचा इतिहास काही प्रमुख मुद्द्यांतून समजून घेता येतो.
१. राजकीय महत्त्व: नाशिक हा दख्खनमधील विविध सत्तांमधील संघर्षाशी संबंधित प्रदेश होता. मुघल, निजामशाही आणि स्थानिक सरदारांच्या राजकीय हालचालींमुळे या प्रदेशाचे महत्त्व वाढले.
२. गुलशनाबाद हे नाव: नाशिक शहराला गुलशनाबाद हे नाव देण्यात आल्याची नोंद त्या काळातील सत्तांतरांची आठवण करून देते. राजकीय नावांमध्ये बदल होत असतानाही शहराची भौगोलिक आणि धार्मिक ओळख कायम राहिली.
३. शाहाजी राजांची भूमिका: शाहाजी राजांच्या कारकिर्दीमुळे नाशिकच्या आसपासचा प्रदेश निजामशाही टिकवण्याच्या प्रयत्नांचा आणि मुघलांच्या विस्ताराचा भाग बनला.
४. किल्ले आणि व्यापारी मार्ग: बागलाण, साल्हेर, मुल्हेर आणि अंकाई-टंकाईसारख्या किल्ल्यांमुळे नाशिकच्या आसपासच्या प्रदेशाचे सामरिक महत्त्व स्पष्ट होते.
५. सामान्य लोकांचे जीवन: युद्धे आणि दुष्काळ यांचा शेती, महसूल आणि व्यापारावर परिणाम झाला. तरीही ग्रामीण समाजजीवन आणि धार्मिक परंपरा या राजकीय बदलांबरोबर विविध स्वरूपांत सुरू राहिल्या.
निष्कर्ष
सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील नाशिकचा इतिहास हा मुघल साम्राज्याचा विस्तार, निजामशाहीचा ऱ्हास आणि शाहाजी राजे भोसले यांच्या राजकीय प्रयत्नांशी घट्ट जोडलेला आहे. इ.स. १६१५ मध्ये नाशिक शहर मुघलांच्या ताब्यात गेले आणि त्याला गुलशनाबाद हे नाव देण्यात आल्याची नोंद या काळातील महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक आहे. त्यानंतरच्या दशकांत शाहाजी राजांनी निजामशाही टिकवण्याचा प्रयत्न केला; मात्र इ.स. १६३६ मध्ये निजामशाहीचा अंत झाला.
या राजकीय बदलांबरोबरच दुष्काळ, शेती, व्यापार, किल्ले आणि धार्मिक परंपरा यांचाही नाशिकच्या इतिहासात महत्त्वाचा वाटा होता. नाशिकचा प्रदेश केवळ साम्राज्यांच्या लष्करी मोहिमांचा मार्ग नव्हता; तो ग्रामीण समाजजीवन, स्थानिक सत्ता आणि धार्मिक परंपरांचा प्रदेशही होता.
या काळात तयार झालेली राजकीय पार्श्वभूमी पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या विस्तारासाठी आणि मराठा-मुघल संघर्षासाठी महत्त्वाची ठरली. पुढील भागात शिवाजी महाराजांच्या काळातील नाशिक, त्र्यंबक आणि बागलाण परिसरातील किल्ले, स्वराज्याचा विस्तार आणि मराठा-मुघल संघर्ष यांचा सविस्तर आढावा घेता येईल.