स्वातंत्र्यलढ्यातील नाशिक

प्रस्तावना

नाशिकचा इतिहास केवळ प्राचीन धार्मिक परंपरा, मराठा साम्राज्य आणि ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय बदलांपुरता मर्यादित नाही. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही नाशिकने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. विशेषतः विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला नाशिक हे क्रांतिकारी विचार, तरुणांचे संघटन, ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा सशस्त्र प्रतिकार आणि राष्ट्रीय स्वातंत्र्याच्या आकांक्षा यांचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले.

या कालखंडात विनायक दामोदर सावरकर, त्यांचे बंधू गणेश दामोदर सावरकर, त्यांचे सहकारी आणि पुढे जॅक्सन हत्याकांडासाठी प्रसिद्ध झालेले अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांची नावे विशेषत्वाने पुढे येतात. नाशिकमधील तरुणांमध्ये देशभक्तीची भावना जागृत करणे, ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध संघटन उभारणे आणि भारताला स्वतंत्र करण्यासाठी विविध मार्गांचा विचार करणे, हे त्या काळातील क्रांतिकारी चळवळीचे महत्त्वाचे पैलू होते.

इ.स. १९०९ मध्ये नाशिकचे तत्कालीन जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सन यांची हत्या झाली. या घटनेने ब्रिटिश प्रशासनात मोठी खळबळ उडाली. त्यानंतर झालेल्या तपासात अनेक तरुणांना अटक करण्यात आली. या प्रकरणाशी संबंधित खटल्यांमध्ये काहींना फाशीची शिक्षा झाली, तर इतरांना दीर्घ कारावास आणि काळ्या पाण्याच्या शिक्षांना सामोरे जावे लागले.

नाशिकच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास समजून घेण्यासाठी या घटना केवळ स्वतंत्रपणे पाहणे पुरेसे नाही. त्या काळातील ब्रिटिश राजवट, बंगालच्या फाळणीनंतर वाढलेली राष्ट्रवादी भावना, महाराष्ट्रातील राजकीय विचारप्रवाह, तरुणांची गुप्त संघटना आणि क्रांतिकारी चळवळींचे परस्परसंबंध यांचाही अभ्यास आवश्यक आहे.

या भागात आपण नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीची पार्श्वभूमी, मित्रमेळ्याची स्थापना, अभिनव भारताची निर्मिती, सावरकर बंधूंचे योगदान, जॅक्सन हत्याकांड, अनंत कान्हेरे यांचे बलिदान आणि या घटनांचा पुढील स्वातंत्र्यलढ्यावर झालेला परिणाम यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

स्वातंत्र्यलढ्याची पार्श्वभूमी : विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा भारत

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस भारतीय समाजात ब्रिटिश राजवटीविषयी असंतोष वाढत होता. ब्रिटिश प्रशासनातील भेदभाव, आर्थिक शोषण, भारतीयांना उच्च प्रशासकीय पदांमध्ये मर्यादित संधी आणि देशाच्या राजकीय निर्णयांवर भारतीयांचे कमी नियंत्रण यांमुळे स्वराज्याची मागणी अधिक ठळक होऊ लागली.

१८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली. सुरुवातीच्या काळात काँग्रेसमधील अनेक नेते अर्ज, विनंत्या, चर्चा आणि घटनात्मक सुधारणांच्या मार्गाने भारतीयांना अधिक अधिकार मिळवून देण्याचा प्रयत्न करत होते. पुढे काही राष्ट्रवादी नेत्यांनी ब्रिटिश सरकारवर अधिक तीव्र दबाव आणण्याची भूमिका स्वीकारली.

१९०५ मध्ये ब्रिटिश सरकारने बंगालची फाळणी केली. या निर्णयाविरोधात देशभरात स्वदेशी आणि बहिष्काराच्या चळवळी उभ्या राहिल्या. विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार, भारतीय उत्पादनांचा वापर, राष्ट्रीय शिक्षण आणि राजकीय जागृती यांना चालना मिळाली.

या वातावरणाचा महाराष्ट्रातील तरुणांवरही परिणाम झाला. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या लेखनाने, सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंतीसारख्या सार्वजनिक उपक्रमांनी राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रसाराला मदत केली. या पार्श्वभूमीवर काही तरुणांनी सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारला.

नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळ ही याच व्यापक भारतीय राष्ट्रवादी वातावरणाचा भाग होती. तिच्यातील तरुणांना ब्रिटिश राजवट परकीय आणि अन्यायकारक वाटत होती. भारताला स्वतंत्र करण्यासाठी संघटन, गुप्त कार्य आणि सशस्त्र उठावाची तयारी आवश्यक आहे, अशी त्यांच्यातील काहींची धारणा होती.

मात्र, त्या काळात स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी सर्व राष्ट्रवादी नेत्यांचा दृष्टिकोन एकसारखा नव्हता. काहींनी घटनात्मक राजकारणाचा, काहींनी जनआंदोलनांचा, तर काहींनी क्रांतिकारी मार्गाचा पुरस्कार केला. या विविध विचारप्रवाहांमधून भारतीय स्वातंत्र्यलढा विकसित झाला.

विनायक दामोदर सावरकर आणि नाशिकमधील बालपण

विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी नाशिकजवळील भगूर येथे झाला. भगूर हे नाशिक जिल्ह्यातील ऐतिहासिक महत्त्वाचे गाव आहे. सावरकरांच्या जीवनातील सुरुवातीच्या अनुभवांचा आणि त्यांच्या राजकीय विचारांच्या विकासाचा अभ्यास करताना या परिसराला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.

सावरकरांच्या कुटुंबात देश, इतिहास आणि सामाजिक जीवनाविषयी चर्चा होत असे. लहानपणापासून त्यांना भारतीय इतिहास, शिवाजी महाराजांचे कार्य आणि स्वातंत्र्याच्या कल्पनेविषयी रस होता. त्या काळातील ब्रिटिश राजवट आणि देशातील राजकीय परिस्थिती यांचा त्यांच्या विचारांवर प्रभाव पडला.

सावरकरांचे मोठे बंधू गणेश दामोदर सावरकर, ज्यांना बाबाराव सावरकर म्हणून ओळखले जाते, हेही क्रांतिकारी चळवळीतील महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. धाकटे बंधू नारायण दामोदर सावरकर यांनीही पुढील काळात सार्वजनिक जीवनात सहभाग घेतला.

विनायक सावरकरांनी पुढील शिक्षणासाठी पुण्याला प्रयाण केले. फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना त्यांनी राष्ट्रवादी विचारांचा प्रसार केला. त्यांचे कार्य नाशिकपुरते मर्यादित राहिले नाही; महाराष्ट्रातील विविध शहरांतील तरुणांशी त्यांचे संपर्क वाढले.

१९०६ मध्ये सावरकर उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले. लंडनमध्ये असताना ते इंडिया हाऊसशी संबंधित भारतीय राष्ट्रवादी कार्यकर्त्यांच्या संपर्कात आले. त्यांनी भारतीय इतिहास, क्रांतिकारी चळवळी आणि युरोपमधील राष्ट्रवादी आंदोलनांचा अभ्यास केला. इटलीतील क्रांतिकारक ज्युसेप्पे मॅझिनी यांच्या विचारांनीही त्यांच्यावर प्रभाव टाकला.

सावरकरांच्या राजकीय प्रवासात नाशिक आणि भगूर यांना प्रारंभीच्या संघटनकार्याची भूमी म्हणून महत्त्व आहे. त्यांच्या कार्यामुळे नाशिकमधील तरुणांच्या एका गटाला क्रांतिकारी राजकारणाची दिशा मिळाली.

मित्रमेळा : नाशिकमधील क्रांतिकारी संघटनेची सुरुवात

मित्रमेळा ही नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीच्या सुरुवातीच्या इतिहासातील महत्त्वाची संघटना होती. विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी १८९९ च्या सुमारास या संघटनेची सुरुवात केली. तिचा मुख्य उद्देश तरुणांमध्ये देशभक्तीची भावना जागृत करणे, राष्ट्रीय इतिहासाची ओळख करून देणे आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध स्वातंत्र्याची आकांक्षा बळकट करणे हा होता.

त्या काळात ब्रिटिश प्रशासनावर उघडपणे टीका करणे किंवा स्वातंत्र्याची मागणी करणे धोकादायक ठरू शकत असे. त्यामुळे मित्रमेळ्यासारख्या संघटनांमध्ये काही उपक्रम गुप्त स्वरूपात चालत. संघटनेशी संबंधित तरुण देशाचा इतिहास, स्वातंत्र्याची कल्पना आणि परकीय सत्तेविरुद्धच्या संघर्षांवर चर्चा करत असत.

मित्रमेळ्याच्या कार्यपद्धतीत सभा, वैचारिक चर्चा, देशभक्तिपर साहित्य आणि तरुणांचे संघटन यांना महत्त्व होते. काही सदस्यांचा विश्वास होता की केवळ विनंत्या करून ब्रिटिश सत्ता संपुष्टात येणार नाही. त्यासाठी देशातील तरुणांना संघटित करून मोठ्या संघर्षाची तयारी करणे आवश्यक आहे.

या संघटनेचा विकास नाशिकमधील मर्यादित गटापासून व्यापक क्रांतिकारी संपर्कजाळ्याकडे झाला. तिच्याशी संबंधित तरुण महाराष्ट्रातील इतर ठिकाणच्या राष्ट्रवादी कार्यकर्त्यांशी संपर्क साधत होते.

मित्रमेळ्याचे महत्त्व असे की, या संघटनेने नाशिकमधील क्रांतिकारी विचारांना प्राथमिक संघटनात्मक स्वरूप दिले. पुढे याच कार्याचा विस्तार होऊन अभिनव भारत ही गुप्त क्रांतिकारी संघटना उभी राहिली.

भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाच्या आझादी का अमृत महोत्सव संकेतस्थळावरील नाशिकविषयक नोंद मित्रमेळा आणि अभिनव भारत यांचा संबंध स्पष्ट करते.

अभिनव भारत संघटना : स्वातंत्र्यासाठी गुप्त क्रांतिकारी प्रयत्न

इ.स. १९०४ मध्ये मित्रमेळ्याचे रूपांतर अभिनव भारत या क्रांतिकारी संघटनेत करण्यात आले. विनायक दामोदर सावरकर आणि गणेश दामोदर सावरकर यांचे या संघटनेच्या निर्मितीत महत्त्वाचे योगदान होते. भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाच्या नोंदीनुसार, या संघटनेची स्थापना नाशिकमध्ये झाली आणि तिच्या नामकरणामागे मॅझिनीच्या यंग इटली या संघटनेचा प्रभाव होता.

अभिनव भारतचा उद्देश ब्रिटिश राजवट संपवून भारत स्वतंत्र करणे हा होता. संघटनेतील सदस्य गुप्तपणे संपर्क ठेवत, राष्ट्रवादी साहित्याचा प्रसार करत आणि क्रांतिकारी कार्यासाठी तरुणांना तयार करण्याचा प्रयत्न करत.

विनायक सावरकरांनी युरोपमधील क्रांतिकारी चळवळींचा अभ्यास केला. मॅझिनीच्या जीवनावर आणि विचारांवर त्यांनी मराठीत लेखन केले. राष्ट्रवाद, संघटन, बलिदान आणि स्वातंत्र्य या संकल्पना त्यांच्या लिखाणात महत्त्वाच्या होत्या.

सावरकर इंग्लंडला गेल्यानंतरही भारतातील सहकाऱ्यांशी त्यांचे संबंध कायम राहिले. लंडनमधील इंडिया हाऊस हे भारतीय राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रसाराचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. तेथून साहित्य, पत्रव्यवहार आणि राजकीय चर्चा यांद्वारे भारतातील कार्यकर्त्यांशी संपर्क ठेवला जात असे.

अभिनव भारतच्या सदस्यांमध्ये सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारण्याची प्रवृत्ती होती. तथापि, त्या काळातील सर्व राष्ट्रवादी कार्यकर्ते या दृष्टिकोनाशी सहमत होते असे नाही. काहींनी जनजागृती, राजकीय संघटन आणि घटनात्मक मार्गांना प्राधान्य दिले.

अभिनव भारतशी संबंधित कार्यकर्त्यांच्या हालचालींवर ब्रिटिश गुप्तचर यंत्रणेचे लक्ष होते. राष्ट्रवादी साहित्याचे प्रकाशन, गुप्त संपर्क आणि काही ब्रिटिश अधिकाऱ्यांविरुद्ध झालेल्या हिंसक घटनांमुळे सरकारने या संघटनेशी संबंधित व्यक्तींविरुद्ध तपास आणि खटले सुरू केले.

नाशिकच्या इतिहासात अभिनव भारतचे स्थान महत्त्वाचे आहे, कारण या संघटनेने स्थानिक तरुणांना अखिल भारतीय क्रांतिकारी चळवळीशी जोडले. पुढे जॅक्सन हत्याकांडानंतर या संघटनेशी संबंधित कार्यकर्त्यांवर मोठ्या प्रमाणावर कारवाई झाली.

गणेश दामोदर सावरकर यांची अटक आणि शिक्षा

गणेश दामोदर सावरकर, म्हणजेच बाबाराव सावरकर, हे नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीचे महत्त्वाचे कार्यकर्ते होते. ते अभिनव भारतशी संबंधित होते आणि राष्ट्रवादी विचारांच्या प्रसारासाठी त्यांनी साहित्याचा वापर केला.

त्यांनी प्रकाशित केलेल्या लघु अभिनव भारतमाला या काव्यसंग्रहातील काही कविता ब्रिटिश सरकारविरुद्ध असंतोष पसरवणाऱ्या आणि सशस्त्र संघर्षाला प्रोत्साहन देणाऱ्या असल्याचा आरोप ब्रिटिश प्रशासनाने केला. या साहित्याच्या आधारे त्यांच्याविरुद्ध राजद्रोह आणि ब्रिटिश सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारण्यास प्रवृत्त केल्यासंबंधीचे आरोप ठेवण्यात आले.

१९०९ मध्ये बाबाराव सावरकर यांच्याविरुद्ध खटला चालवण्यात आला. ८ नोव्हेंबर १९०९ रोजी बॉम्बे उच्च न्यायालयाने त्यांच्या शिक्षेसंबंधी अपील फेटाळले. न्यायालयाच्या नोंदींमध्ये त्यांच्या कवितांतील स्वातंत्र्य, परकीय सत्तेविरुद्ध संघर्ष आणि शस्त्रधारी बंड यांविषयीच्या आशयाचा तपशील आढळतो.

त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा देऊन अंदमानातील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले. ही शिक्षा क्रांतिकारी चळवळीशी संबंधित कार्यकर्त्यांसाठी ब्रिटिश सरकारने वापरलेल्या कठोर दंडात्मक उपायांपैकी एक होती.

बाबाराव सावरकरांच्या अटकेने नाशिकमधील राष्ट्रवादी तरुणांमध्ये संताप निर्माण झाला. ब्रिटिश प्रशासनाच्या दडपशाहीविरुद्ध प्रतिकार करण्याची भावना काही क्रांतिकारी गटांत अधिक तीव्र झाली.

ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या हत्येमागे बाबाराव सावरकरांना झालेल्या शिक्षेचा बदला घेण्याची भावना हा एक महत्त्वाचा संदर्भ मानला जातो. मात्र, हत्याकांडाची संपूर्ण कारणमीमांसा करताना त्या काळातील राजकीय वातावरण, क्रांतिकारी संघटनांचे विचार आणि ब्रिटिश प्रशासनाविषयीचा व्यापक असंतोष यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

नाशिकचे जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सन

ए. एम. टी. जॅक्सन हे ब्रिटिश अधिकारी होते आणि त्यांनी नाशिकचे जिल्हाधिकारी म्हणून काम केले. त्यांना भारतीय इतिहास, भाषा आणि संस्कृती यांविषयी रस असल्याचे अनेक ऐतिहासिक उल्लेखांत नमूद केले जाते. स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशीही त्यांचा संबंध होता.

जॅक्सन यांची प्रतिमा केवळ एका स्वरूपात पाहणे योग्य नाही. ब्रिटिश प्रशासनातील अधिकारी म्हणून ते वसाहतवादी राजवटीचा भाग होते; त्याचवेळी स्थानिक इतिहास व संस्कृतीविषयी त्यांच्या आवडीचे उल्लेखही आढळतात. या दोन्ही बाबींचा विचार केल्यास त्या काळातील परिस्थितीचे अधिक संतुलित चित्र समोर येते.

बाबाराव सावरकर यांच्याविरुद्ध झालेल्या कारवाईशी जॅक्सन यांचा संबंध जोडला जातो. त्यानंतर काही क्रांतिकारी कार्यकर्त्यांमध्ये त्यांच्याविषयी तीव्र विरोध निर्माण झाला. जॅक्सन यांच्या हत्येचा निर्णय घेणाऱ्या क्रांतिकारी गटाने त्यांना ब्रिटिश सत्तेचे प्रतिनिधी म्हणून लक्ष्य केले.

२१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिकमधील विजयानंद नाट्यगृहात संगीत शारदा हे नाटक पाहण्यासाठी जॅक्सन आले होते. त्याच वेळी अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. जॅक्सन यांचा घटनास्थळी मृत्यू झाला. नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासात या घटनेची स्पष्ट नोंद आहे.

या हत्येने ब्रिटिश प्रशासनाला मोठा धक्का बसला. नाशिकमधील क्रांतिकारी गटांचे कार्य, त्यांचे संपर्क आणि शस्त्रांच्या पुरवठ्याशी संबंधित बाबींचा तपास सुरू झाला. अनेकांना अटक करण्यात आली आणि पुढे नाशिक कट प्रकरण म्हणून ओळखल्या गेलेल्या खटल्यांत अनेक कार्यकर्त्यांना शिक्षा झाली.

अनंत लक्ष्मण कान्हेरे : धाडसी तरुण क्रांतिकारक

अनंत लक्ष्मण कान्हेरे हे जॅक्सन हत्याकांडामुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात प्रसिद्ध झाले. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील तत्कालीन मध्य प्रांतातील भागाशी संबंधित असल्याचे चरित्रात्मक नोंदींमध्ये आढळते. तरुण वयातच ते राष्ट्रवादी विचारांच्या संपर्कात आले.

२१ डिसेंबर १९०९ रोजी ते केवळ १७ वर्षांचे होते. नाशिकमधील विजयानंद नाट्यगृहात जॅक्सन आले असताना कान्हेरे यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. या घटनेनंतर त्यांना ताब्यात घेण्यात आले आणि त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला.

कान्हेरे यांच्या कृतीमागे ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा क्रांतिकारी प्रतिकार आणि बाबाराव सावरकरांना झालेल्या कठोर शिक्षेच्या संदर्भातील संताप हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि, या घटनेचे मूल्यमापन करताना तत्कालीन क्रांतिकारी विचारसरणी, राजकीय दडपशाही आणि हिंसक प्रतिकाराच्या परिणामांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.

कान्हेरे यांच्याबरोबर कृष्णाजी गोपाळ कर्वे आणि विनायक रामचंद्र देशपांडे यांच्यावरही या हत्याकांडाशी संबंधित खटला चालवण्यात आला. तिघांनाही फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली आणि १९१० मध्ये त्यांना फाशी देण्यात आले. नाशिक जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासात या तिघांच्या शिक्षेची नोंद आहे.

कान्हेरे यांचे वय अत्यंत कमी होते. त्यामुळे त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना केवळ हत्याकांडातील भूमिकेपुरते लक्ष केंद्रित न करता, त्या काळातील तरुणांच्या मनात निर्माण झालेली स्वातंत्र्याची आकांक्षा, राजकीय असंतोष आणि बलिदानाची भावना यांचाही विचार करावा लागतो.

आज अनंत कान्हेरे यांचे नाव नाशिकच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात स्मरणात ठेवले जाते. त्यांच्या जीवनाची कथा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारी प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करते.

जॅक्सन हत्याकांड : २१ डिसेंबर १९०९

जॅक्सन हत्याकांड ही नाशिकच्या आधुनिक इतिहासातील सर्वांत चर्चिल्या जाणाऱ्या घटनांपैकी एक आहे.

२१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिकमधील विजयानंद नाट्यगृहात संगीत शारदा हे नाटक सादर होत होते. जिल्हाधिकारी जॅक्सन हे नाटक पाहण्यासाठी उपस्थित होते. त्या वेळी अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. जॅक्सन यांचा मृत्यू झाला.

ही घटना केवळ एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या हत्येपुरती मर्यादित राहिली नाही. तिच्या परिणामस्वरूप ब्रिटिश सरकारने नाशिक आणि इतर ठिकाणी क्रांतिकारी कार्यकर्त्यांवर कठोर कारवाई केली. गुप्त संघटनांशी संबंधित लोकांचे संपर्क, साहित्य आणि शस्त्रांच्या पुरवठ्याची तपासणी करण्यात आली.

या प्रकरणाचा तपास पुढे व्यापक स्वरूपाचा झाला. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या मते, ही घटना नाशिकमधील क्रांतिकारी संघटनेच्या मोठ्या कटाशी संबंधित होती. अनेक व्यक्तींवर खटले चालवण्यात आले. या खटल्यांमुळे नाशिकचे नाव ब्रिटिश भारतातील क्रांतिकारी चळवळीच्या चर्चेत अग्रभागी आले.

ब्रिटिश संसदेतील ५ जुलै १९१० च्या चर्चेतही नाशिकमधील गोळीबार प्रकरणाचा उल्लेख झाला. या नोंदीवरून या घटनेची दखल भारताबाहेरील ब्रिटिश राजकीय व्यवस्थेतही घेतली गेली होती.

या घटनेनंतर नाशिकमध्ये भीती आणि अस्थिरतेचे वातावरण निर्माण झाले असावे, विशेषतः तपास व अटकसत्रामुळे क्रांतिकारी कार्यकर्ते आणि त्यांच्या संपर्कातील लोकांवर दबाव वाढला. मात्र, सामान्य नागरिकांच्या प्रतिक्रियांबाबत ठोस निष्कर्ष काढण्यासाठी समकालीन वृत्तपत्रे, सरकारी अहवाल आणि स्थानिक नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

जॅक्सन हत्याकांडामुळे क्रांतिकारी चळवळीतील गुप्त संघटनांचे कार्य ब्रिटिश प्रशासनाच्या अधिक लक्षात आले. त्याचवेळी, या घटनेने सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारणाऱ्या कार्यकर्त्यांना कठोर दडपशाही आणि शिक्षांना सामोरे जावे लागेल, हेही स्पष्ट केले.

नाशिक कट प्रकरण आणि त्याचे परिणाम

जॅक्सन हत्याकांडानंतर ब्रिटिश प्रशासनाने नाशिकमधील क्रांतिकारी संघटनांशी संबंधित व्यक्तींची चौकशी केली. या तपासातून अभिनव भारतशी संबंधित काही कार्यकर्त्यांविरुद्ध पुरावे गोळा करण्यात आले आणि अनेकांवर खटले चालवण्यात आले.

या प्रकरणाला इतिहासात नाशिक कट प्रकरण किंवा Nasik Conspiracy Case म्हणून ओळखले जाते. या खटल्यांमध्ये क्रांतिकारी संघटनांचे जाळे, राष्ट्रवादी साहित्याचे वितरण, शस्त्रांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आरोप आणि ब्रिटिश सरकारविरुद्धच्या योजनांचा विचार करण्यात आला.

बाबाराव सावरकर यांना आधीच शिक्षा झाली होती. जॅक्सन हत्याकांडानंतर तपासाचा विस्तार झाला आणि विनायक दामोदर सावरकर यांच्यावरही संशय व आरोप केंद्रित झाले. त्या वेळी सावरकर इंग्लंडमध्ये होते. त्यांना मार्च १९१० मध्ये लंडनमध्ये अटक करण्यात आली.

सावरकरांना भारतात आणण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने प्रयत्न केले. त्यांना भारतात आणल्यानंतर नाशिक कट प्रकरणाशी संबंधित खटल्यात शिक्षा सुनावण्यात आली. त्यांना दोन जन्मठेपांच्या शिक्षा देऊन अंदमानातील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले. त्यांच्या अटकेशी आणि भारतात आणण्याच्या प्रक्रियेशी संबंधित कायदेशीर व आंतरराष्ट्रीय वादही पुढे निर्माण झाले.

या खटल्यांनी नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीला मोठा धक्का दिला. अनेक कार्यकर्ते तुरुंगात गेले किंवा त्यांना कठोर शिक्षा झाली. गुप्त संघटनांचे जाळे विस्कळीत झाले आणि ब्रिटिश सरकारने राजकीय क्रियाकलापांवर देखरेख वाढवली.

नाशिक कट प्रकरणाचे महत्त्व असे की, या घटनेतून स्थानिक पातळीवरील क्रांतिकारी चळवळ आणि लंडनमधील भारतीय राष्ट्रवादी कार्यकर्ते यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. नाशिकमधील घटनांचा परिणाम भारताबाहेरील भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या केंद्रांपर्यंत पोहोचला होता.

या प्रकरणाचे दस्तऐवजीकरण करताना ब्रिटिश न्यायालयीन नोंदी महत्त्वाचा स्रोत ठरतात. त्याचबरोबर या नोंदी ब्रिटिश प्रशासनाच्या दृष्टिकोनातून लिहिल्या गेल्या असल्याने त्यांची तुलना इतर ऐतिहासिक स्रोतांशी करणे आवश्यक आहे.

नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीचा व्यापक प्रभाव

नाशिकमधील क्रांतिकारी चळवळीचा प्रभाव केवळ १९०९ च्या हत्याकांडापुरता मर्यादित नव्हता. या चळवळीने महाराष्ट्रातील राष्ट्रवादी राजकारणातील एका प्रवाहाला दिशा दिली. तरुणांचे संघटन, गुप्त कार्य, क्रांतिकारी साहित्य आणि स्वातंत्र्यासाठी बलिदानाची तयारी या गोष्टी तिच्या कार्याशी संबंधित होत्या.

मित्रमेळा आणि अभिनव भारत यांसारख्या संघटनांनी नाशिकला व्यापक राष्ट्रवादी संपर्कजाळ्याशी जोडले. नाशिकमधील काही तरुणांना ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध प्रत्यक्ष संघर्षाचा मार्ग योग्य वाटत होता. या भूमिकेने त्या काळातील स्वातंत्र्यलढ्यातील विविध विचारप्रवाहांचे स्वरूप स्पष्ट केले.

तथापि, क्रांतिकारी चळवळ हा संपूर्ण भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा एक भाग होता. पुढे महात्मा गांधी यांच्या नेतृत्वाखाली असहकार, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारख्या जनआंदोलनांनी मोठ्या प्रमाणावर लोकांना स्वातंत्र्यलढ्यात सहभागी करून घेतले. कामगार, शेतकरी, विद्यार्थी, महिला आणि विविध सामाजिक गटांनी या आंदोलनांत भूमिका बजावली.

नाशिकच्या इतिहासात पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखालील काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनालाही विशेष स्थान आहे. १९३० मध्ये सुरू झालेल्या या आंदोलनाने अस्पृश्यतेविरुद्धचा संघर्ष आणि समान नागरी व धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न राष्ट्रीय चर्चेत आणला. त्यामुळे नाशिकचा आधुनिक इतिहास क्रांतिकारी राजकारणाबरोबरच सामाजिक न्यायाच्या चळवळींनीही घडवला.

या सर्व घटनांकडे पाहिल्यास नाशिक हे विसाव्या शतकात राजकीय प्रतिकार, सामाजिक परिवर्तन आणि राष्ट्रीय जागृती यांचे महत्त्वाचे केंद्र बनले, असे म्हणता येते.

महत्त्वाच्या घटनांचा कालक्रम

वर्ष / तारीख	घटना
१८८३	विनायक दामोदर सावरकर यांचा भगूर येथे जन्म झाला.
१८९९ च्या सुमारास	नाशिकमध्ये मित्रमेळा या क्रांतिकारी संघटनेची सुरुवात झाली.
१९०४	मित्रमेळ्याचे अभिनव भारत या संघटनेत रूपांतर झाले.
१९०५	बंगालच्या फाळणीविरोधातील स्वदेशी आंदोलनामुळे देशभर राष्ट्रवादी भावना तीव्र झाली.
१९०६	विनायक सावरकर उच्च शिक्षणासाठी इंग्लंडला गेले.
१९०९	गणेश दामोदर सावरकर यांच्यावर राजद्रोह आणि ब्रिटिश सरकारविरुद्ध युद्ध पुकारण्यास प्रवृत्त केल्यासंबंधी खटला चालवण्यात आला.
८ नोव्हेंबर १९०९	बाबाराव सावरकर यांच्या शिक्षेविरुद्धचे अपील बॉम्बे उच्च न्यायालयाने फेटाळले.
२१ डिसेंबर १९०९	अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी नाशिकच्या विजयानंद नाट्यगृहात जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सन यांची हत्या केली.
१९१०	अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी गोपाळ कर्वे आणि विनायक रामचंद्र देशपांडे यांना फाशी देण्यात आली.
१९१०	विनायक दामोदर सावरकर यांच्यावर नाशिक कट प्रकरणाशी संबंधित खटला चालवण्यात आला आणि त्यांना कठोर शिक्षा झाली.
१९३०	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली नाशिकमध्ये काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन सुरू झाले.

टीप: वरील कालक्रमातील तारखा सरकारी ऐतिहासिक नोंदी, न्यायालयीन निर्णय आणि भारत सरकारच्या स्वातंत्र्यलढ्याविषयक नोंदींच्या आधारे दिल्या आहेत. विशिष्ट घटनांच्या तपशीलासाठी समकालीन दस्तऐवजांचा संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.

निष्कर्ष

नाशिकचा स्वातंत्र्यलढ्यातील इतिहास हा भारतीय स्वातंत्र्याच्या आकांक्षेचा, तरुणांच्या क्रांतिकारी विचारांचा आणि ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या प्रतिकाराचा महत्त्वाचा भाग आहे. विनायक दामोदर सावरकर आणि गणेश दामोदर सावरकर यांच्या कार्यातून मित्रमेळा आणि अभिनव भारत या संघटनांचा विकास झाला. या संघटनांनी नाशिकमधील तरुणांना राष्ट्रवादी विचारांशी जोडले आणि क्रांतिकारी चळवळीच्या व्यापक जाळ्याशी संपर्क निर्माण केला.

अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी २१ डिसेंबर १९०९ रोजी जिल्हाधिकारी जॅक्सन यांची हत्या केली. या घटनेनंतर झालेल्या तपास आणि खटल्यांमुळे नाशिक कट प्रकरण प्रसिद्ध झाले. कान्हेरे, कृष्णाजी गोपाळ कर्वे आणि विनायक रामचंद्र देशपांडे यांना फाशी देण्यात आली. बाबाराव सावरकर आणि विनायक सावरकर यांनाही कठोर शिक्षांना सामोरे जावे लागले.

या घटनांचा इतिहास लिहिताना क्रांतिकारकांच्या देशभक्तीबरोबरच त्या काळातील राजकीय परिस्थिती, हिंसक प्रतिकाराचे परिणाम आणि ब्रिटिश प्रशासनाची दडपशाही यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्वातंत्र्यलढा अनेक विचारप्रवाहांनी बनलेला होता; सशस्त्र क्रांती हा त्यांपैकी एक प्रवाह होता.

नाशिकचा आधुनिक इतिहास पुढे सामाजिक न्यायाच्या चळवळींनीही समृद्ध झाला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखालील काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनाने समानतेचा प्रश्न ऐतिहासिक महत्त्वाच्या टप्प्यावर आणला. त्यामुळे नाशिक हे केवळ क्रांतिकारी राजकारणाचे नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाचेही महत्त्वाचे केंद्र ठरले.

या सर्व घडामोडींमुळे नाशिकचे स्थान भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात कायमचे नोंदले गेले.